تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « سٰابِقُوا إِليٰ مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّهٍ عَرْضُهٰا كَعَرْضِ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ » (به سوی آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که پهنایش همچون پهنای آسمان و زمین است، بر یکدیگر سبقت بگیرید...). «مسابقه» تلاش برای پیشی گرفتن و دست‌یافتن به هدفی است، به این صورت که هر یک از دو مسابقه‌دهنده بخواهد حرکت خود را تندتر از حرکت رقیبش قرار دهد. بنابراین، معنای مسابقه چیزی بیش از معنای «مسارعه» (شتابیدن) در بر دارد؛ زیرا مسارعه، کوشش در شتاب بخشیدن به حرکت است، اما مسابقه، کوشش در شتاب بخشیدن به آن است به‌گونه‌ای که از سرعت دیگری بیشتر شود.

بر این پایه، سخنِ خدای متعال: « سٰابِقُوا إِليٰ مَغْفِرَهٍ » (به سوی مغفرتی سبقت بگیرید...) تکلیفی فراتر از تکلیفی را در بر دارد که در این آیه آمده است: «سٰارِعُوا إِليٰ مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّهٍ عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ» (به سوی آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی که پهنای آن آسمان‌ها و زمین است و برای پرهیزگاران آماده شده، شتاب کنید؛ آل عمران: ۱۳۳).

از همین‌جا نادرستی این سخن آشکار می‌شود که گفته‌اند: آیهٔ سورهٔ آل‌عمران دربارهٔ سبقت‌گیرندگانِ مقرّب است و آیهٔ مورد بحث ما دربارهٔ عموم مؤمنان؛ زیرا در این آیه جز ایمان به خدا و پیامبرانش یاد نشده، بر خلاف آیهٔ آل‌عمران که در پایانش مجموعه‌ای از کارهای شایسته ذکر شده است؛ و نیز به همین دلیل، بهشتِ وعده‌داده‌شده در آنجا با عبارت « عَرْضُهَا السَّمٰاوٰاتُ وَ الْأَرْضُ » (پهنایش آسمان‌ها و زمین است) توصیف شده، برخلاف آیهٔ این سوره که فرموده است: « عَرْضُهٰا كَعَرْضِ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ » (پهنایش همچون پهنای آسمان و زمین است)، و این نشان می‌دهد که بهشتِ آنان گسترده‌تر از بهشتِ اینان است.

دلیل نادرستیِ آن سخن این است که دانستی آنچه در آیهٔ مورد بحث خواسته شده، مرتبه‌ای فراتر از تکلیفِ آمده در آیهٔ آل‌عمران است. افزون بر این، «ال» در کلمهٔ « اَلسَّمٰاءِ » (آسمان) برای جنس (حقیقت و تمامیت جنس) است و با « اَلسَّمٰاوٰاتُ » (آسمان‌ها) در آن آیه بر هم منطبق می‌شوند.

پیش داشتنِ آمرزش بر بهشت در این آیه از آن روست که زندگی در بهشت، زیستنی پاک در جهان پاکی است؛ از این رو آراسته شدن به آن، به زدوده شدن پلیدی‌ها و آلودگی‌های گناهان وابسته است.

مراد از «عَرْض»، پهناوری و وسعت است، نه عرض در برابر طول (درازای هندسی)؛ و این کاربردی رایج است. گویی کلام برای بیان نهایتِ گستردگی و وسعت آن بهشت بیان شده است.

برخی گفته‌اند: مراد از عرض همان چیزی است که در برابر طول قرار دارد، و بسنده کردن به یادکردِ عرض، رساتر از یادکردنِ طول همراه با آن است؛ زیرا عرض کوتاه‌ترینِ دو بُعد (اندازه) است، و وقتی پهنای بهشت به اندازهٔ پهنای آسمان و زمین باشد، بی‌گمان طول آن بیش از طول آن دو خواهد بود.

این توجیه خالی از ادعای بی‌دلیل (تحکّم) نیست؛ زیرا نه دلیلی هست بر این‌که طول آسمان و زمین با عرضشان برابر باشد، و نه دلیلی بر این‌که طول بهشت از عرضِ آن بیشتر باشد تا در نتیجه طول بهشت از طول آسمان و زمین بیشتر شود. گذشته از این، طول گاهی با عرض برابر است، مانند مربع، دایره، سطح کره و مانند آن‌ها، و گاهی نیز از آن فزونی دارد.

و سخن خدای متعال: « أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ » (برای کسانی آماده شده است که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده‌اند)، پیش از این در ذیلِ عبارتِ « آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ » (به خدا و پیامبرانش ایمان آوردند) و عبارتِ « لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ » (برای کسانی که به خدا و پیامبرانش ایمان آوردند) دانستی که مراد از ایمان به خدا و پیامبرانش، مرتبه‌ای والاست از ایمان که آثارش، یعنی انجام کارهای شایسته و دوری از گناه و نافرمانی، همراه همیشگیِ آن است.

از همین جا روشن می‌شود این سخن برخی مفسران که گفته‌اند: در این آیه بشارتی برای عموم مؤمنان است، چرا که فرموده: « أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللّٰهِ وَ رُسُلِهِ » (برای کسانی آماده شده است که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده‌اند) و ایمان را به هیچ عمل صالح و مانند آن مقید نکرده است، سخن درستی نیست؛ زیرا هرچند خطاب آیه به ظاهر لفظش کافر و مؤمن، نیکوکار و بدکار را در بر می‌گیرد، اما روی سخن به سوی مؤمنان است و آنان را به ایمانی فرامی‌خواند که همراه با عمل صالح باشد. و اگر مراد از ایمان به خدا و پیامبرانش صرف ایمان بود—حتی اگر عمل صالحی همراه آن نباشد—و بهشت برای آنان آماده شده بود، در حالی که آیه به سبقت گرفتن به سوی مغفرت و بهشت دعوت می‌کند، خطابِ « سٰابِقُوا » (پیشی گیرید) متوجه کافران می‌شد، چرا که مؤمنان پیش از این سبقت گرفته بودند، در حالی که سیاق آیات با چنین برداشتی ناسازگار است.

و این سخن او که: « ذٰلِكَ فَضْلُ اللّٰهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشٰاءُ » (این فضل خداست که آن را به هر کس بخواهد می‌دهد)، و خدا خواسته است که آن را به کسانی ببخشد که به خدا و پیامبرانش ایمان آورده‌اند؛ و پیش‌تر بیان شد پاداشی که خدای متعال به بندگان مؤمنش عطا می‌کند، فضلی از جانب اوست، بی آنکه استحقاقی بر عهدهٔ او داشته باشند.

و این سخن او که: « وَ اللّٰهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ » (و خدا دارای فضلی بزرگ است)، اشاره به عظمت فضل او دارد، و اینکه مغفرت و بهشتی که به آنان پاداش می‌دهد، از فضل بزرگ او سرچشمه می‌گیرد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۰ تا ۲۲ با هم

از این رو، در پی این آیه به نکوهش زندگی دنیا پرداخت؛ همان دنیایی که این خودداری‌کنندگان از انفاق در راه خدا، به آن دل بسته‌اند؛ سپس آنان را به پیشی‌گرفتن به سوی آمرزش و بهشت فراخواند، و آن‌گاه با اشاره به این‌که هر مصیبتی در مال‌ها و جان‌هایشان به آنان می‌رسد در کتابی پیشین و قضایی از‌پیش‌مقرر ثبت شده است، خاطرنشان ساخت که سزاوار نیست هنگام انفاق در راه خدا از فقر بترسند و بخل ورزند و دست نگه دارند، یا در جهاد در راه خدا از مرگ بهراسند و سرپیچی کنند و از رفتن بازمانند.