تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ حدید

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِيبَهٍ فِي الْأَرْضِ وَ لاٰ فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاّٰ فِي كِتٰابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَهٰا » (هیچ مصیبتی در زمین و نه در جان‌هایتان نمی‌رسد، مگر آنکه پیش از آنکه پدیدش آوریم در کتابی ثبت است...) تا پایان آیه. مصیبت، پیشامدی است که به چیزی اصابت می‌کند و از «اصابت تیر به هدف» گرفته شده است. این واژه از نظر مفهوم، اعم از خیر و شر است، ولی در کاربرد، بیشتر در شر غلبه یافته است؛ از این رو مصیبت همان نائبه (پیشامد ناگوار) است. و مصیبتی که در زمین رخ می‌دهد، مانند خشکسالی، آفتِ محصولات، زلزلهٔ ویرانگر و نظایر آنهاست؛ و آنچه در جان‌ها پیش می‌آید، مانند بیماری، زخم، شکستگی، قتل و مرگ است. «برء» و «بروء» به معنای آفرینش از عدم است. ضمیر در « نَبْرَأَهٰا » (آن را پدید آوریم) به «مصیبت» بازمی‌گردد؛ برخی نیز گفته‌اند به «جان‌ها»، یا به «زمین»، و یا به همهٔ آنها یعنی زمین و جان‌ها و مصیبت برمی‌گردد. و مؤید قول نخست این است که مقامِ سخن، بیان مصائب دنیاست؛ همان مصائبی که موجب کاستی در مال‌ها و جان‌ها می‌شود و مردم را به خودداری از انفاق و سرپیچی از جهاد وامی‌دارد.

و مراد از «کتاب»، لوحی است که رخدادهای گذشته، حال و آنچه تا روز قیامت رخ خواهد داد در آن نوشته شده است، چنان‌که آیات و روایات بر آن دلالت دارند. و اگر تنها مصائب واقع در زمین و در جان‌هایشان یاد شده، از این روست که سخن دربارهٔ همین مصیبت‌ها بوده است.

گفته‌اند: مصیبت تنها به رویدادهای زمین و جان‌ها مقید شده است چون همهٔ مصائب به طور مطلق در لوح نوشته نشده‌اند؛ زیرا لوح متناهی است و حوادث نامتناهی‌اند، و امر متناهی نمی‌تواند ظرف و گنجایش امر نامتناهی باشد.

این سخن مبتنی بر این پندار است که مقصود از «لوح»، صفحه‌ای فلزی یا مانند آن است که در گوشه‌ای از آسمان نصب شده و حوادث با زبانی از زبان‌های ما و با خطی شبیه خط‌های ما بر آن نوشته شده است؛ در حالی که پیش‌تر دربارهٔ معنای لوح و قلم سخن رفت و دنبالهٔ آن نیز خواهد آمد.

و گفته‌اند: مراد از کتاب، علم خدای متعال است؛ اما این سخن بر خلاف ظاهر لفظ است، مگر آنکه مقصود این باشد که آن کتابی که حوادث در آن نگاشته شده، از مراتب علم فعلی اوست.

و پایان یافتن آیه با این سخن که: « إِنَّ ذٰلِكَ عَلَي اللّٰهِ يَسِيرٌ » (بی‌گمان این کار بر خدا آسان است)، برای دلالت بر این نکته است که اندازه‌گیری و مقدر ساختن حوادث پیش از وقوعشان و حکم قطعی راندن بر آنها با قضایی دگرگونی‌ناپذیر، هیچ دشواری‌ای برای خدای متعال ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۰ تا ۲۲ با هم

از این رو، در پی این آیه به نکوهش زندگی دنیا پرداخت؛ همان دنیایی که این خودداری‌کنندگان از انفاق در راه خدا، به آن دل بسته‌اند؛ سپس آنان را به پیشی‌گرفتن به سوی آمرزش و بهشت فراخواند، و آن‌گاه با اشاره به این‌که هر مصیبتی در مال‌ها و جان‌هایشان به آنان می‌رسد در کتابی پیشین و قضایی از‌پیش‌مقرر ثبت شده است، خاطرنشان ساخت که سزاوار نیست هنگام انفاق در راه خدا از فقر بترسند و بخل ورزند و دست نگه دارند، یا در جهاد در راه خدا از مرگ بهراسند و سرپیچی کنند و از رفتن بازمانند.

تفسیر آیه‌های ۲۲ تا ۲۴ با هم

و این سه آیه، یعنی سخن پروردگار: « مٰا أَصٰابَ مِنْ مُصِيبَهٍ -إلي قوله- اَلْغَنِيُّ الْحَمِيدُ » (هیچ مصیبتی نرسد... تا سخن او که: [خدا همان] بی‌نیاز ستوده است)، همان‌گونه که می‌بینید، تشویق به انفاق و بازداشتن از بخل و خودداری از بخشش است، از این طریق که آنان را از اندوه بر آنچه از دست داده‌اند و شادمانی به آنچه به دست آورده‌اند بی‌اعتنا و بی‌رغبت می‌سازد؛ زیرا همهٔ امور پیش از آنکه خدای پاک و منزه آن‌ها را پدید آورد، مقدر و حتمی شده و در کتابی معین ثبت گردیده است.