تفسیر آیهٔ ۱۰ سورهٔ واقعه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ » (و پیشگامان، پیشگامانند!). آیاتی که شایستگی دارد «السابقون» نخست با آن‌ها تفسیر شود، این کلام خدای متعال است که: «فَمِنْهُمْ ظٰالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سٰابِقٌ بِالْخَيْرٰاتِ بِإِذْنِ اللّٰهِ» (پس برخی از آنان به خود ستمکارند و برخی میانه‌رو، و برخی به اذن خدا در کارهای نیک پیشگامند؛ فاطر: ۳۲)، و این سخن او که: «وَ لِكُلٍّ وِجْهَهٌ هُوَ مُوَلِّيهٰا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرٰاتِ» (و برای هر کسی قبله‌ای است که بدان روی می‌آورد؛ پس در کارهای نیک بر یکدیگر سبقت گیرید؛ بقره: ۱۴۸)، و نیز کلام او که: «أُولٰئِكَ يُسٰارِعُونَ فِي الْخَيْرٰاتِ وَ هُمْ لَهٰا سٰابِقُونَ» (آنانند که در کارهای نیک شتاب می‌ورزند و در انجام آن پیشتازند؛ مؤمنون: ۶۱).

بنابراین، مراد از «السابقون» نخست در آیه، پیشگامان در کارهای نیک است؛ و هنگامی که در کارهای نیک پیشی گرفتند، به سوی مغفرت و رحمتی که در برابر آن است نیز سبقت می‌گیرند، همان‌طور که خدای متعال می‌فرماید: «سٰابِقُوا إِليٰ مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَّهٍ» (به سوی آمرزشی از پروردگارتان و بهشتی... بر یکدیگر سبقت گیرید؛ حدید: ۲۱). پس پیشتازان در کارهای نیک، همان پیشتازان در رحمت الهی هستند، و این همان سخن اوست که:

« وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ » (و پیشگامان، پیشگامانند!).

و برخی گفته‌اند مراد از «السابقون» دوم، تأکید همان اولی است؛ همانند این سخن شاعر که می‌گوید:

«أنا أبو النجم و شعري شعري» (من ابوالنجم هستم و شعر من، همان شعر من است).

مفسران در تفسیر «سابقون» سخنان دیگری نیز آورده‌اند؛ از جمله گفته شده است: آنان شتابندگان به سوی هر آن چیزی هستند که خداوند بدان فراخوانده است؛ و گفته شده:

آنان کسانی‌اند که بدون هیچ سستی و درنگی، به سوی ایمان و اطاعت پیشی گرفته‌اند؛ و گفته شده: آنان پیامبران(ع) هستند، چرا که پیشگامان اهل ادیان‌اند؛ و گفته شده: آنان مؤمن آل‌فرعون، حبیب نجّارِ یادشده در سورهٔ یس، و علی(ع) هستند که در ایمان به پیامبر(ص) پیشگام بود و او برترینِ ایشان است؛ و گفته شده: آنان پیشگامان در هجرت‌اند؛ و گفته شده: پیشگامان در نمازهای پنج‌گانه‌اند؛ و گفته شده: کسانی‌اند که به سوی دو قبله نماز گزاردند؛ و گفته شده: پیشگامان در جهادند؛ و اقوال دیگری نیز گفته شده است.

دو قول نخست به همان معنایی بازمی‌گردد که پیش‌تر بیان شد؛ و شایسته است قول سوم و چهارم بر ذکر مصداق و نمونه حمل شوند؛ و باقی اقوال نیز چنان‌که می‌بینید ضعیف‌اند، مگر آنکه آن‌ها هم به نوعی بر ذکر مصداق حمل گردند.

بحث روایی

می‌گویم: این سخن امام که فرمود: «کسانی هستند که به سوی بهشت پیشی گرفته‌اند»، تفسیری برای «السابقون» دوم است.

و در همان کتاب [الدر المنثور]، ابن‌مردویه از ابن‌عباس روایت کرده است که دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ » (واقعه: ۱۰؛ و سبقت‌گیرندگان همان پیش‌تازانند) گفت: «نزلت في حزقيل مؤمن آل فرعون،و حبيب النجار الذي ذكر في يس و علي بن أبي طالب، كل رجل منهم سابق أمته و علي أفضلهم سبقا» (دربارهٔ حزقیل مؤمن آل‌فرعون، و حبیب نجّار که در سورهٔ یس یاد شده است، و علی بن ابی‌طالب نازل شد؛ هر مردی از آنان پیش‌گام امّت خویش بود و علی از نظر سبقت، برترینِ ایشان است).

و در «مجمع‌البیان» از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: «السابقون أربعه:ابن آدم المقتول،و سابق أمه موسى و هو مؤمن آل فرعون،و سابق أمه عيسى و هو حبيب-و السابق في أمه محمد ص و هو علي بن أبي طالب(ع)» (پیش‌تازان چهار نفرند: فرزندِ کشته‌شدهٔ آدم، پیش‌گام امّت موسی که همان مؤمن آل‌فرعون است، پیش‌گام امّت عیسی که همان حبیب [نجّار] است، و پیش‌گام در امّت محمد (ص) که او علی بن ابی‌طالب (ع) است).

می‌گویم: این معنا در «روضة الواعظین» نیز از امام صادق (ع) روایت شده است.

و در «کمال‌الدین»، به سندش از خَیثَمهٔ جُعفی از امام باقر (ع) در حدیثی روایت شده است: «و نحن السابقون السابقون و نحن الآخرون» (و ماییم همان پیش‌تازانِ پیش‌گام و ماییم آخرین‌ها).

و در «مجمع‌البیان» دربارهٔ آیه آمده است: «و قيل:إلى الصلوات الخمس:. عن علي(ع)» (و از علی (ع) نیز نقل شده است: [پیش‌تازان] به‌سوی نمازهای پنج‌گانه‌اند).

می‌گویم: وجه درست آن است که همهٔ این اخبار، همان‌گونه که پیش‌تر گذشت، بر تمثیل (بیان مصداق) حمل شود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰ و ۱۱ با هم

و کلام خداوند که می‌فرماید: « وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ »، مبتدا و خبر است؛ و برخی گفته‌اند: کلمهٔ اول مبتدا و دومی تأکید است، و خبر آن، این سخن الهی است: « أُولٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ ».

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷ تا ۱۰ با هم

و دربارهٔ کلام خداوند: « وَ كُنْتُمْ أَزْوٰاجاً ثَلاٰثَهً » فرمود: «در روز قیامت [سه گروه خواهید بود]: « فَأَصْحٰابُ الْمَيْمَنَهِ مٰا أَصْحٰابُ الْمَيْمَنَهِ- وَ أَصْحٰابُ الْمَشْئَمَهِ مٰا أَصْحٰابُ الْمَشْئَمَهِ- وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ »؛ کسانی هستند که به سوی بهشت پیشی گرفته‌اند». ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۰ تا ۱۲ با هم

و در «امالی» شیخ [طوسی]، به سندش از ابن‌عباس روایت شده است که گفت: از پیامبر خدا (ص) دربارهٔ این سخن خدای عزوجل پرسیدم: « وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ- أُولٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنّٰاتِ النَّعِيمِ » (واقعه: ۱۰-۱۲؛ و پیش‌تازان همان پیش‌تازانند، آنان همان مقرّبانند، در باغ‌های پرنعمت)؛ پس فرمود: جبرئیل به من گفت:

«ذلك علي و شيعته،هم السابقون إلى الجنه-المقربون من الله بكرامته لهم» (آنان علی و پیروان اویند؛ ایشان پیش‌تازان به‌سوی بهشتند و به سبب کرامتی که خدا برایشان نهاده، به او نزدیک‌شدگانند).

تفسیر آیه‌های ۱۰ و ۱۱ با هم

و در «عیون [اخبار الرضا]»، در باب احادیث جامعِ نقل‌شده از امام رضا (ع)، به سندش از علی (ع) آمده است که فرمود: « وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ أُولٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ » (واقعه: ۱۰-۱۱؛ و پیش‌تازان همان پیش‌تازانند، آنان همان مقرّبانند) «في نزلت» (دربارهٔ من نازل شد).

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰ و ۱۱ با هم

بنابراین، مقربان عالی‌ترین گروه از اهل سعادت‌اند؛ چنان‌که این سخن خداوند به آن اشاره دارد: « وَ السّٰابِقُونَ السّٰابِقُونَ أُولٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ » (و پیشگامان پیشگام، آنان همان مقربانند). و این مقام جز با کمال بندگی به انجام نمی‌رسد؛ همان‌گونه که فرمود: «لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلّٰهِ وَ لاَ الْمَلاٰئِكَهُ الْمُقَرَّبُونَ» (نساء: ۱۷۲؛ «مسیح هرگز از اینکه بنده خدا باشد سر باز نمی‌زند و فرشتگان مقرب نیز چنین نمی‌کنند»). و بندگی کامل نمی‌گردد مگر آنکه بنده در خواست و عملِ خویش، یکسره پیرو مولای خود باشد؛ یعنی چیزی جز آنچه او می‌خواهد نخواهد و جز به آنچه او اراده می‌کند عمل ننماید، و این همان درآمدن زیر سایه ولایت خداست؛ پس اینان همان اولیای خدا هستند.