تفسیر آیهٔ ۹۶ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

ضمیر در عبارتِ «مِنْهُ» (از جانب او) چه بسا به خدای پاک و منزه برمی‌گردد، و مؤید آن «قوله وَ مَغْفِرَهً وَ رَحْمَهً» (سخنش: «و آمرزش و رحمتی») است، بر این پایه که توضیحی برای آن درجات باشد؛ چراکه آمرزش و رحمت از سوی خداست. البته این نیز ممکن است که ضمیر به پاداشِ یادشده در پیش از آن بازگردد.

ظاهر عبارت «وَ مَغْفِرَهً وَ رَحْمَهً» (و مغفرت و رحمتی) این است که توضیحی برای «درجات» باشد؛ چرا که درجات—یعنی منزلت‌هایی از جانب خدای پاک و منزه—هر چه باشند، خود مصداق مغفرت و رحمت‌اند. در مباحث پیشین دانستی که رحمت—یعنی افاضهٔ نعمت از سوی خداوند—بر برطرف شدن مانع و حجاب از برخورداری از آن متوقف است، و این برطرف کردن مانع همان مغفرت (آمرزش) است. لازمهٔ این سخن آن است که هر مرتبه‌ای از مراتب نعمت‌ها، و هر درجه و جایگاه والایی، نسبت به مرتبهٔ بعد از خود و درجهٔ بالاتر از آن، مغفرت شمرده شود. بنابراین درست است که درجات اخروی، هر چه باشند، مغفرت و رحمتی از سوی خدای پاک و منزه باشند. بیشتر اوقات نیز که در قرآن از رحمت و مفاهیم مشابه آن یاد می‌شود، مغفرت همراه با آن ذکر می‌گردد؛ مانند سخن خداوند: «مَغْفِرَهٌ وَ أَجْرٌ عَظِيمٌ» (مائده: ۹؛ آمرزش و پاداشی بزرگ)، و سخن او: «وَ مَغْفِرَهٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ» (انفال: ۴؛ و آمرزش و روزی‌ای ارجمند)، و سخن او: «مَغْفِرَهٌ وَ أَجْرٌ كَبِيرٌ» (هود: ۱۱؛ آمرزش و پاداشی بزرگ)، و سخن او: «وَ مَغْفِرَهٌ مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوٰانٌ» (حدید: ۲۰؛ و آمرزشی از سوی خدا و خشنودی)، و سخن او: «وَ اغْفِرْ لَنٰا وَ ارْحَمْنٰا» (بقره: ۲۸۶؛ و ما را بیامرز و بر ما رحم آور) و دیگر آیاتی از این دست.

سپس آیه را با این سخن به پایان برد: «وَ كٰانَ اللّٰهُ غَفُوراً رَحِيماً» (و خداوند همواره بسیار آمرزنده و مهربان است). تناسب این دو نام [از نام‌های نیک الهی] با مضمون آیه کاملاً آشکار است، به‌ویژه پس از آنکه در پایان آیه فرمود: « وَ مَغْفِرَهً وَ رَحْمَهً».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۵ و ۹۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ عَلَي الْقٰاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجٰاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَهً وَ رَحْمَهً» (و خدا مجاهدان را بر خانه‌نشینان با پاداشی بزرگ برتری بخشیده است؛ رتبه‌هایی از جانب او و آمرزش و رحمتی). این برتری بخشیدن، به‌منزلهٔ تبیین و شرح برای تفضیلِ اجمالی است که در آغاز ذکر شد؛ افزون بر این، فایدهٔ دیگری نیز دارد و آن اشاره به این نکته است که شایسته نیست مؤمنان به وعدهٔ نیکویی که در عبارت «وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنيٰ» (و خدا به هر یک وعدهٔ نیکو داده است) آمده بسنده کنند و در جهاد در راه خدا و تلاشِ واجب برای برافراشتن کلمهٔ حق و نابودی باطل سستی ورزند؛ چرا که برتریِ مجاهدان بر خانه‌نشینان با درجات بزرگی از آمرزش و رحمت همراه است که نمی‌توان آن را ناچیز شمرد.

سیاق این آیه شگفت‌انگیز است؛ نخست از این جهت که واژهٔ مجاهدان را بار اول با عبارت «فِي سَبِيلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ» (در راه خدا با مال‌ها و جان‌هایشان) مقید ساخته، بار دوم با عبارت «بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ» (با مال‌ها و جان‌هایشان) قید زده، و بار سوم یادکردِ آنان را به صورتِ بدون قید آورده است؛ و دوم از این جهت که در بیان برتری، بار اول آن را یک «درجه» شمرده، و بار دوم «درجاتی از جانب او» دانسته است.

اما نکتهٔ دوم: در سخنِ « فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَي الْقٰاعِدِينَ دَرَجَهً» (خداوند جهادکنندگان با مال‌ها و جان‌هایشان را بر خانه‌نشینان به پایه‌ای برتری بخشیده است)، واژهٔ «دَرَجَهً» (از جهت درجه و رتبه) تمییز (مشخص‌کنندهٔ نوع برتری) و منصوب است؛ و دلالت دارد بر اینکه این برتری‌دادن از حیث درجه و جایگاه است، بدون آنکه وارد این مطلب شود که این درجهٔ سبب‌سازِ برتری، یکی است یا بیشتر. همچنین در کلامِ «وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ عَلَي الْقٰاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجٰاتٍ مِنْهُ» (و خداوند جهادکنندگان را بر خانه‌نشینان با پاداشی بزرگ برتری داد: مرتبه‌هایی از جانب او)، گویی واژهٔ «فَضَّلَ» (برتری داد) متضمن معنای «بخشیدن و عطا کردن» یا مانند آن است، و عبارتِ « دَرَجٰاتٍ مِنْهُ» (درجاتی از جانب او)، بدل یا عطف بیان (توضیح‌دهنده) برای «أَجْراً عَظِيماً» (پاداشی بزرگ) است. معنای عبارت چنین است: و خداوند به جهادگران پاداشی بزرگ عطا کرد، در حالی که آنان را بر خانه‌نشینان برتری بخشید و پاداشی بزرگ به آنان عطا یا پاداش داد که همان درجاتی از سوی خداست. بنابراین، کلام در آغاز خود روشن می‌سازد که برتری جهادگران بر خانه‌نشینان به جایگاهی از نزد خداست، بی‌آنکه بگوید این جایگاه یکی است یا فراوان؛ و در پایان خود بیان می‌کند که این جایگاه تنها یک منزلت نیست، بلکه مرتبه‌ها و درجاتِ بسیار است، و همان پاداش بزرگی است که جهادگران بدان پاداش داده می‌شوند.

و شاید آنچه یاد کردیم، شبههٔ تناقضی را که مفسران در تعبیر نخست: «دَرَجَهً» (یک درجه) و تعبیر دوم: «دَرَجٰاتٍ مِنْهُ» (درجاتی از جانب او) مطرح کرده‌اند، برطرف کند. مفسران برای رهایی از این اشکال وجوهی را آورده‌اند که بیشتر یا همهٔ آن‌ها خالی از تکلف (توجیه ساختگی) نیست.

از آن جمله اینکه: مراد از برتری در آغاز آیه، برتریِ جهادگران بر خانه‌نشینانِ آسیب‌دیده و معذور با یک درجه است، و در پایان آیه، برتریِ جهادگران بر خانه‌نشینانِ بدون عذر و نقص به درجات فراوان است.

دیگر اینکه: مراد از درجه در آغاز آیه، منزلت دنیوی مانند غنیمت و نام نیک و نظایر آن دو است؛ و مراد از درجات در پایان آیه، جایگاه‌های اخروی است که در مقایسه با دنیا بسیار برتر و بیشترند؛ خدای متعال می‌فرماید:

«وَ لَلْآخِرَهُ أَكْبَرُ دَرَجٰاتٍ» (و بی‌گمان آخرت از نظر درجات بزرگ‌تر است) (اسراء: ۲۱).

دیگر اینکه: مراد از درجه در آغاز آیه، منزلت نزد خداست که امری معنوی است، و مراد از درجات در پایان آیه، جایگاه‌های بهشت و رتبه‌های بلند آن است که اموری حسی و محسوس‌اند. اما تو به‌خوبی آگاهی که هیچ‌یک از این سخنان دلیلی از جهت لفظ آیه ندارند.

تفسیر آیه‌های ۹۵ تا ۱۰۰ با هم

خدای پاک و منزه در این آیات، مؤمنان — یعنی مدعیان ایمان — را از جهت سکونت در دارالایمان (سرزمین اسلام) و دارالشرک (سرزمین شرک) به چند گروه تقسیم فرموده و پاداش و کیفر هر گروه را متناسب با وضعیتشان بیان کرده است تا پند و هشداری باشد، و سپس رغبتی پدید آورد برای هجرت به‌سوی دارالایمان و گرد آمدن در آنجا، و تقویتِ جامعهٔ اسلامی و همبستگی و همیاری در نیکی و تقوا و اعتلای کلمهٔ حق و برافراشتن پرچم توحید و نشانه‌های دین. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۹۵ و ۹۶ با هم

گروهی در دارالاسلام اقامت گزیدند، که عبارت‌اند از: مجاهدان در راه خدا با اموال و جان‌هایشان، جهادناکردگان و خانه‌نشینانِ بدون عذر جسمی، و خانه‌نشینانِ دارای عذر و بیماری؛ و خداوند به همه وعدهٔ نیکوتر (بهشت) داده و مجاهدان را بر خانه‌نشینان مرتبه‌ای برتری بخشیده است.