تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اُنْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَليٰ بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَهُ أَكْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلاً » (بنگر چگونه برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم، و بی‌گمان آخرت از نظر درجات بزرگ‌تر و از نظر برتری والاتر است)؛ این آیه اشاره است به تفاوت درجات بر پایهٔ تفاوت تلاش‌ها، تا کسی گمان نبرد کار اندک و بسیار در یک پایه‌اند و میان تلاش ناچیز و تلاشِ به کمال رسیده فرقی نیست؛ زیرا برابر دانستنِ اندک و بسیار، و کار نیکو و نامرغوب در قدردانی و پذیرش، در حقیقت نادیده گرفتنِ همان برتری و افزونی‌ای است که انسانِ برتر نسبت به دیگران دارد.

و این سخن خدای متعال که: « اُنْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَليٰ بَعْضٍ » (بنگر چگونه برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری بخشیدیم)، یعنی بعضی از مردم را بر بعضی دیگر در دنیا برتری دادیم. نشانه و قرینه بر این قید، سخن بعدی اوست که فرمود: « وَ لَلْآخِرَهُ أَكْبَرُ » (و قطعاً آخرت بزرگ‌تر است). برتری در دنیا همان اموری است که پاره‌ای از اهل دنیا به واسطهٔ آن‌ها در برخورداری از امور ناپایدار و کالاهای دنیوی بر دیگران فزونی می‌یابند؛ مانند ثروت، مقام، فرزند و توانمندی، و همچنین شهرت، ریاست، سروری و مقبولیت نزد مردم.

و فرمودهٔ او: « وَ لَلْآخِرَهُ أَكْبَرُ دَرَجٰاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلاً » (و مسلماً آخرت از نظر درجات بزرگ‌تر و از جهت برتری والاتر است)، یعنی آخرت از حیث درجات و برتری، بزرگ‌تر از دنیاست؛ پس هیچ‌کس نباید گمان کند که اهل آخرت در زندگی یکسان‌اند، یا اینکه تفاوت میان زندگی‌های آنان مانند تفاوت اهل دنیا در دنیایشان است، بلکه سرای آخرت به مراتب و بدون هیچ قیاسی از دنیا گسترده‌تر است. علت آن است که سبب برتری در دنیا، اختلاف اسباب و عوامل تکوینی جهان است که محدودند و دنیا سرای تزاحم و کشمکش است؛ اما سبب برتری و تفاوت درجات در آخرت، اختلاف جان‌ها در ایمان و اخلاص است، و این‌ها از احوال دل‌ها هستند؛ و بی‌تردید دامنهٔ تفاوت احوال دل‌ها به گونه‌ای است که با احوال جسم‌ها قابل مقایسه نیست. خدای متعال می‌فرماید: «إِنْ تُبْدُوا مٰا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحٰاسِبْكُمْ بِهِ اللّٰهُ» (اگر آنچه در دل‌هایتان هست آشکار کنید یا پنهانش دارید، خدا شما را بر پایهٔ آن محاسبه می‌کند؛ بقره: ۲۸۴)، و نیز فرمود: «يَوْمَ لاٰ يَنْفَعُ مٰالٌ وَ لاٰ بَنُونَ إِلاّٰ مَنْ أَتَي اللّٰهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ» (روزی که نه مال سودی می‌بخشد و نه فرزندان، مگر کسی که با دلی پاک و پیراسته نزد خدا آید؛ شعراء: ۸۹).

بنابراین، در این آیه به پیامبر (ص) فرمان می‌دهد که به برتری‌های موجود میان اهل دنیا بنگرد و عبرت گیرد، تا این نگرش وسیله‌ای برای درک تفاوت درجات و برتری جایگاه‌ها در میان اهل آخرت شود؛ چرا که اختلاف احوال در دنیا، به اختلاف درک‌های باطنی، نیت‌ها و کارهایی می‌انجامد که انجام دادنشان برای انسان میسر می‌گردد، و اختلاف در این امور نیز به نوبهٔ خود موجب اختلاف درجات در آخرت خواهد شد.