تفسیر آیهٔ ۹۵ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لاٰ يَسْتَوِي الْقٰاعِدُونَ -إلي قوله -وَ أَنْفُسِهِمْ» (مؤمنان خانه‌نشین با جهادگران با اموال و جان‌هایشان یکسان نیستند). «ضرر» نقصی در وجود و جسم انسان است که مانع اقدام به امر جهاد و پیکار می‌شود؛ مانند نابینایی، لنگیدن و بیماری. و مراد از جهاد با اموال، انفاق کردن آن‌ها در راه خدا برای پیروزی بر دشمنان دین است، و مراد از جهاد با جان‌ها، نبرد و پیکار است.

و سخن پروردگار که می‌فرماید: «وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنيٰ» (و خدا به هر یک وعدهٔ نیکو داده است)، دلالت می‌کند بر اینکه مراد از این خانه‌نشینان، کسانی هستند که رفتن به پیکار را در شرایطی ترک کرده‌اند که نیازی به حضورشان نبوده، زیرا دیگران به اندازهٔ کفایت رهسپار شده بودند؛ از این رو، این کلام برای تشویق و ترغیب مردم به قیام برای امر جهاد، و مسابقه نهادن و شتافتن به‌سوی آن ایراد شده است.

یک دلیل بر این مطلب آن است که خدای پاک و منزه آسیب‌دیدگان و معذوران را استثنا کرد و سپس به نابرابری حکم فرمود؛ با آنکه عذرداران نیز در برابر نبودن با مجاهدانِ راه خدا مانند دیگر خانه‌نشینان هستند؛ زیرا حتی اگر بگوییم خدای پاک و منزه کمبود و نقصِ آنان را به سبب نیت‌های شایسته‌شان جبران می‌کند، باز هم شکی نیست که جهاد، شهادت یا پیروزی بر دشمن خدا، از فضیلت‌هایی است که مجاهدانِ در راه خدا به‌واسطهٔ آن‌ها بر دیگران برتری دارند. خلاصه آنکه در این کلام، تشویق و برانگیختنِ مؤمنان و بیدار کردن روح ایمان در آنان وجود دارد تا برای دستیابی به خیر و فضیلت از یکدیگر سبقت گیرند.

خدای متعال می‌فرماید: « فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَي الْقٰاعِدِينَ دَرَجَهً» (خدا مجاهدانِ با مال‌ها و جان‌هایشان را بر خانه‌نشینان مرتبه‌ای برتری بخشیده است). این جمله در مقام بیان علت برای عبارتِ « لاٰ يَسْتَوِي» (برابر نیستند) است و از این رو با حرف عطف یا مانند آن متصل نشده است. «درجه» همان منزلت و رتبه است، و «درجات» رتبه‌هایی یکی پس از دیگری است. و سخن او که می‌فرماید: « وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنيٰ» (و خدا به هر یک وعدهٔ نیکو داده است) بدین معناست که خداوند به هر دو گروهِ خانه‌نشینان و مجاهدان، یا به هر سه گروه، یعنی خانه‌نشینانِ غیرمعذور، خانه‌نشینانِ معذور و آسیب‌دیده، و مجاهدان، وعدهٔ «حسنی» (نیکو) داده است؛ و «حسنی» وصفی است که موصوف آن حذف شده؛ یعنی سرانجامِ نیکو یا پاداشِ نیکو یا مانند آن. این جمله برای دفع دخل (پاسخ به توهمی مقدّر) آورده شده است؛ چرا که چه بسا مؤمنِ خانه‌نشین از عبارت «لاٰ يَسْتَوِي- إلي قوله- دَرَجَهً» (برابر نیستند... مرتبه‌ای برتری بخشیده است) این توهم را پیدا کند که دستش خالی مانده و هیچ سودی از ایمان و دیگر اعمالش عاید او نمی‌شود؛ بنابراین، خداوند با عبارت « وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنيٰ» (و خدا به هر یک وعدهٔ نیکو داده است) این پندار را برطرف ساخت.

اما نکتهٔ نخست: سخن در این آیه برای بیان برتری جهاد بر خانه‌نشینی (ترک جهاد) آورده شده است؛ و این برتری تنها زمانی برای جهاد خواهد بود که در راه خدا باشد نه در راه هوای نفس، و با بخشش و نثار کردنِ عزیزترین چیزها نزد انسان یعنی مال، و آنچه عزیزتر از مال است یعنی جان، همراه گردد. از همین رو، ابتدا فرمود: « وَ الْمُجٰاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ» (و جهادکنندگان در راه خدا با مال‌ها و جان‌هایشان)، تا حقیقت امر کاملاً روشن شود و هرگونه ابهامی از میان برود. سپس چون فرمود: «فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَي الْقٰاعِدِينَ دَرَجَهً» (خداوند جهادکنندگان با مال‌ها و جان‌هایشان را بر خانه‌نشینان به پایه‌ای برتری بخشیده است)، از این جهت دیگر نیازی به ذکر قیدها نبود، زیرا با بیانِ پیشین ابهام برطرف شده بود؛ با این حال، چون این جمله در کنار سخنِ «وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنيٰ» (و خداوند به هر یک وعدهٔ نیکو داده است) قرار گرفت، کلام نیازمند بیان سببِ برتری شد، و آن سبب، انفاق مال و نثار جان با وجود دلبستگی به آن دو است؛ از این رو، تنها به آوردنِ این دو به عنوان قید برای جهادگران بسنده شد و فرمود: « اَلْمُجٰاهِدِينَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ» (جهادکنندگان با مال‌ها و جان‌هایشان). اما در کلام سوم یعنی « وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ عَلَي الْقٰاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً» (و خداوند جهادکنندگان را بر خانه‌نشینان با پاداشی بزرگ برتری داده است)، دیگر اصلاً هیچ نیازی به ذکر قیدها باقی نمانده بود—نه همهٔ آن‌ها و نه بخشی از آن‌ها—و به همین سبب، همه یکسره حذف شدند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۵ و ۹۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ عَلَي الْقٰاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجٰاتٍ مِنْهُ وَ مَغْفِرَهً وَ رَحْمَهً» (و خدا مجاهدان را بر خانه‌نشینان با پاداشی بزرگ برتری بخشیده است؛ رتبه‌هایی از جانب او و آمرزش و رحمتی). این برتری بخشیدن، به‌منزلهٔ تبیین و شرح برای تفضیلِ اجمالی است که در آغاز ذکر شد؛ افزون بر این، فایدهٔ دیگری نیز دارد و آن اشاره به این نکته است که شایسته نیست مؤمنان به وعدهٔ نیکویی که در عبارت «وَ كُلاًّ وَعَدَ اللّٰهُ الْحُسْنيٰ» (و خدا به هر یک وعدهٔ نیکو داده است) آمده بسنده کنند و در جهاد در راه خدا و تلاشِ واجب برای برافراشتن کلمهٔ حق و نابودی باطل سستی ورزند؛ چرا که برتریِ مجاهدان بر خانه‌نشینان با درجات بزرگی از آمرزش و رحمت همراه است که نمی‌توان آن را ناچیز شمرد.

سیاق این آیه شگفت‌انگیز است؛ نخست از این جهت که واژهٔ مجاهدان را بار اول با عبارت «فِي سَبِيلِ اللّٰهِ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ» (در راه خدا با مال‌ها و جان‌هایشان) مقید ساخته، بار دوم با عبارت «بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ» (با مال‌ها و جان‌هایشان) قید زده، و بار سوم یادکردِ آنان را به صورتِ بدون قید آورده است؛ و دوم از این جهت که در بیان برتری، بار اول آن را یک «درجه» شمرده، و بار دوم «درجاتی از جانب او» دانسته است.

اما نکتهٔ دوم: در سخنِ « فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ بِأَمْوٰالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَي الْقٰاعِدِينَ دَرَجَهً» (خداوند جهادکنندگان با مال‌ها و جان‌هایشان را بر خانه‌نشینان به پایه‌ای برتری بخشیده است)، واژهٔ «دَرَجَهً» (از جهت درجه و رتبه) تمییز (مشخص‌کنندهٔ نوع برتری) و منصوب است؛ و دلالت دارد بر اینکه این برتری‌دادن از حیث درجه و جایگاه است، بدون آنکه وارد این مطلب شود که این درجهٔ سبب‌سازِ برتری، یکی است یا بیشتر. همچنین در کلامِ «وَ فَضَّلَ اللّٰهُ الْمُجٰاهِدِينَ عَلَي الْقٰاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجٰاتٍ مِنْهُ» (و خداوند جهادکنندگان را بر خانه‌نشینان با پاداشی بزرگ برتری داد: مرتبه‌هایی از جانب او)، گویی واژهٔ «فَضَّلَ» (برتری داد) متضمن معنای «بخشیدن و عطا کردن» یا مانند آن است، و عبارتِ « دَرَجٰاتٍ مِنْهُ» (درجاتی از جانب او)، بدل یا عطف بیان (توضیح‌دهنده) برای «أَجْراً عَظِيماً» (پاداشی بزرگ) است. معنای عبارت چنین است: و خداوند به جهادگران پاداشی بزرگ عطا کرد، در حالی که آنان را بر خانه‌نشینان برتری بخشید و پاداشی بزرگ به آنان عطا یا پاداش داد که همان درجاتی از سوی خداست. بنابراین، کلام در آغاز خود روشن می‌سازد که برتری جهادگران بر خانه‌نشینان به جایگاهی از نزد خداست، بی‌آنکه بگوید این جایگاه یکی است یا فراوان؛ و در پایان خود بیان می‌کند که این جایگاه تنها یک منزلت نیست، بلکه مرتبه‌ها و درجاتِ بسیار است، و همان پاداش بزرگی است که جهادگران بدان پاداش داده می‌شوند.

و شاید آنچه یاد کردیم، شبههٔ تناقضی را که مفسران در تعبیر نخست: «دَرَجَهً» (یک درجه) و تعبیر دوم: «دَرَجٰاتٍ مِنْهُ» (درجاتی از جانب او) مطرح کرده‌اند، برطرف کند. مفسران برای رهایی از این اشکال وجوهی را آورده‌اند که بیشتر یا همهٔ آن‌ها خالی از تکلف (توجیه ساختگی) نیست.

از آن جمله اینکه: مراد از برتری در آغاز آیه، برتریِ جهادگران بر خانه‌نشینانِ آسیب‌دیده و معذور با یک درجه است، و در پایان آیه، برتریِ جهادگران بر خانه‌نشینانِ بدون عذر و نقص به درجات فراوان است.

دیگر اینکه: مراد از درجه در آغاز آیه، منزلت دنیوی مانند غنیمت و نام نیک و نظایر آن دو است؛ و مراد از درجات در پایان آیه، جایگاه‌های اخروی است که در مقایسه با دنیا بسیار برتر و بیشترند؛ خدای متعال می‌فرماید:

«وَ لَلْآخِرَهُ أَكْبَرُ دَرَجٰاتٍ» (و بی‌گمان آخرت از نظر درجات بزرگ‌تر است) (اسراء: ۲۱).

دیگر اینکه: مراد از درجه در آغاز آیه، منزلت نزد خداست که امری معنوی است، و مراد از درجات در پایان آیه، جایگاه‌های بهشت و رتبه‌های بلند آن است که اموری حسی و محسوس‌اند. اما تو به‌خوبی آگاهی که هیچ‌یک از این سخنان دلیلی از جهت لفظ آیه ندارند.

تفسیر آیه‌های ۹۵ تا ۱۰۰ با هم

خدای پاک و منزه در این آیات، مؤمنان — یعنی مدعیان ایمان — را از جهت سکونت در دارالایمان (سرزمین اسلام) و دارالشرک (سرزمین شرک) به چند گروه تقسیم فرموده و پاداش و کیفر هر گروه را متناسب با وضعیتشان بیان کرده است تا پند و هشداری باشد، و سپس رغبتی پدید آورد برای هجرت به‌سوی دارالایمان و گرد آمدن در آنجا، و تقویتِ جامعهٔ اسلامی و همبستگی و همیاری در نیکی و تقوا و اعتلای کلمهٔ حق و برافراشتن پرچم توحید و نشانه‌های دین. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۹۵ و ۹۶ با هم

گروهی در دارالاسلام اقامت گزیدند، که عبارت‌اند از: مجاهدان در راه خدا با اموال و جان‌هایشان، جهادناکردگان و خانه‌نشینانِ بدون عذر جسمی، و خانه‌نشینانِ دارای عذر و بیماری؛ و خداوند به همه وعدهٔ نیکوتر (بهشت) داده و مجاهدان را بر خانه‌نشینان مرتبه‌ای برتری بخشیده است.