تفسیر آیهٔ ۱۲۴ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثيٰ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولٰئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ وَ لاٰ يُظْلَمُونَ نَقِيراً» (و هر کس از مرد یا زن کارهای شایسته انجام دهد و مؤمن باشد، آنان به بهشت درمی‌آیند و به اندازهٔ گودیِ هستهٔ خرما ستمی نمی‌بینند). این بخش دوم است که پاداشِ انجام‌دهندهٔ کار شایسته، یعنی بهشت را در بر دارد؛ جز اینکه خدای پاک و منزه در آن شرطی نهاده که موجب تنگی و محدودیت در تحقق پاداش می‌شود، و از سویی دیگر گستره‌ای بخشیده که مایهٔ وسعت و فراخی است.

پس در پاداش‌دادن با بهشت شرط کرده است که انجام‌دهندهٔ کار شایسته، مؤمن باشد؛ زیرا پاداش نیکو تنها در برابر عمل صالح است و کافر هیچ عملی [به حساب‌آمده] ندارد. خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مٰا كٰانُوا يَعْمَلُونَ» (انعام: ۸۸؛ «و اگر شرک ورزیده بودند، بی‌تردید آنچه انجام می‌دادند تباه می‌شد»)، و خدای متعال می‌فرماید: « أُولٰئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيٰاتِ رَبِّهِمْ وَ لِقٰائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمٰالُهُمْ فَلاٰ نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ وَزْناً» (کهف: ۱۰۵؛ «آنان کسانی‌اند که به نشانه‌های پروردگارشان و دیدار او کفر ورزیدند، پس اعمالشان بر باد رفت و روز قیامت هیچ وزنی برایشان برپا نمی‌داریم»).

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصّٰالِحٰاتِ»؛ در اینجا «مِن» تبعیضیه (بیانگرِ «بخشی از») را به کار برده است که گستردگی و توسعه‌ای در وعدهٔ بهشت است. اگر فرموده بود: «و من يعمل الصالحات» (و هر کس کارهای شایسته انجام دهد)—با توجه به اینکه این مقام، مقامِ دقت در کیفر و پاداش است—چنین می‌رساند که بهشت تنها از آنِ کسی است که ایمان بیاورد و تمام کارهای شایسته را انجام دهد؛ اما فضل الهی، پاداش نیک را برای هر کس که ایمان بیاورد و بخشی از اعمال صالح را به جا آورد، عمومیت بخشیده است. پس او در دیگر کارهای شایسته‌ای که ترک کرده یا گناهانی که مرتکب شده، با توبه یا شفاعت جبران می‌شود؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ مٰا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشٰاءُ» (نساء: ۱۱۶؛ «همانا خداوند شرک آوردن به خود را نمی‌آمرزد و فروتر از آن را برای هر که بخواهد می‌آمرزد»). و تفصیل سخن دربارهٔ توبه در ذیل کلام خدای متعال: «إِنَّمَا التَّوْبَهُ عَلَي اللّٰهِ» (نساء: ۱۷) پیش از این بیان شد.

این بحث در جلد چهارم گذشت؛ و تفصیل سخن دربارهٔ شفاعت نیز در ذیل فرمودهٔ خدای متعال آمده است: «وَ اتَّقُوا يَوْماً لاٰ تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً» (از روزی پروا کنید که هیچ‌کس عذابی را از دیگری بازنمی‌دارد).

این آیه در بقره: ۴۸ و در جلد نخست همین کتاب بیان شد.

خدای متعال می‌فرماید: «مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثيٰ» (خواه مرد باشد یا زن)؛ پس این حکم را بدون هیچ تفاوتی برای مرد و زن فراگیر ساخت؛ برخلاف پندار گذشتگان از پیروان ادیان و آیین‌ها مانند هند، مصر و دیگر بت‌پرستان که گمان می‌کردند زنان عملی [به حساب‌آمده] ندارند و برای کارهای نیکشان پاداشی نیست؛ و برخلاف آنچه از یهودیت و مسیحیت آشکار بود که کرامت و عزت ویژهٔ مردان است و زنان نزد خدا خوارند، در آفرینش ناقص‌اند و از اجر و ثواب بی‌بهره‌اند. دیدگاه عرب نیز دربارهٔ زنان از این باورها فراتر نمی‌رفت؛ از این رو خدای متعال با عبارت «مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثيٰ» میان این دو صنف برابری برقرار کرد.

شاید رازِ این که در پی جملهٔ «فَأُولٰئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ» (آنان به بهشت درمی‌آیند)، بی‌درنگ عبارت «وَ لاٰ يُظْلَمُونَ نَقِيراً» (و به اندازهٔ گودیِ هستهٔ خرما ستمی نمی‌بینند) را آورد همین باشد؛ تا جملهٔ نخست نشان دهد که زنان نیز مانند مردان از پاداش بهره‌مندند، و جملهٔ دوم دلالت کند بر اینکه در آن پاداش نیز از حیث کاستی و فزونی، تفاوتی میانشان نیست؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «فَاسْتَجٰابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لاٰ أُضِيعُ عَمَلَ عٰامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثيٰ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ» (آل‌عمران: ۱۹۵؛ «پس پروردگارشان دعای آنان را اجابت کرد که من عمل هیچ عمل‌کننده‌ای از شما را، چه مرد باشد و چه زن، تباه نمی‌کنم؛ شما از یکدیگرید»).