تفسیر آیهٔ ۷۴ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قٰالُوا الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِي صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ » (و گفتند: ستایش خدایی را که وعده‌اش را به ما راست گردانید و این سرزمین را به ما به ارث داد...) تا پایان آیه. گویندگان این سخن همان پرهیزگاران هستند؛ و مقصود از «وعده»، همان است که در کلام خدای متعال و در وحی به دیگر پیامبران بارها تکرار شده است، یعنی وعدهٔ بهشت به متقین؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتٌ» (برای کسانی که پروا پیشه کرده‌اند، نزد پروردگارشان باغ‌هایی است؛ آل‌عمران: ۱۵) و می‌فرماید: «إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنّٰاتِ النَّعِيمِ» (همانا برای پرهیزگاران نزد پروردگارشان باغ‌های پرنعمت است؛ قلم: ۳۴). این یک نظر است؛ و برخی نیز گفته‌اند: مراد از وعده، وعدهٔ برانگیخته شدن در رستاخیز و پاداش است.

و بعید نیست که مراد از وعده، همان وعدهٔ به ارث دادن بهشت باشد؛ چنان‌که در این آیه آمده است: «أُولٰئِكَ هُمُ الْوٰارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهٰا خٰالِدُونَ» (آنانند که وارثانند؛ همانان که فردوس را به ارث می‌برند و در آن جاودانه‌اند؛ مؤمنون: ۱۱)، و جملهٔ « وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ » (و این سرزمین را به ارث ما گذاشت) عطفِ تفسیری (توضیحی) برای عبارت « صَدَقَنٰا وَعْدَهُ » (وعده‌اش را برای ما محقق ساخت) باشد.

و دربارهٔ عبارتِ « وَ أَوْرَثَنَا الْأَرْضَ » (و زمین را به ارث ما داد)، مقصود از «زمین» — بنا بر آنچه مفسران گفته‌اند — همان زمینِ بهشت است که جایگاه استقرار در آن است؛ و در آغاز سورهٔ مؤمنون گذشت که معنای به ارث بردن بهشت به دست آنان، پایدار ماندن بهشت برای ایشان است پس از آنکه در معرض آن بود که دیگران نیز در آن شریک شوند یا به جای آنان مالک آن گردند، ولی دیگران از دستش دادند و بهشتیان وارث آن شدند و به ایشان منتقل گشت.

و عبارتِ « نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّهِ حَيْثُ نَشٰاءُ » (از بهشت هر جا که بخواهیم جای می‌گزینیم)، بیان و توضیحی برای به ارث رسیدنِ زمین به آنان است، و آوردن واژهٔ «بهشت» به جای ضمیرِ «زمین»، برای اشاره به این نکته است که مراد از «زمین» همان بهشت است.

بعضی گفته‌اند: مراد از زمین، همان زمین دنیاست؛ اما این سخن سست و بی‌اساس است، مگر آنکه این‌گونه توجیه شود که بهشت سرانجامِ همین دنیاست؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «أُولٰئِكَ لَهُمْ عُقْبَي الدّٰارِ» (رعد: ۲۲؛ آنان سرانجامِ نیکِ این سرا را دارند).

معنای آیه چنین است: پرهیزگاران پس از ورود به بهشت گفتند: ستایش خدایی را که وعده‌اش را به ما تحقق بخشید، مبنی بر اینکه ما را وارد بهشت می‌سازد یا بهشت را به ما به ارث می‌دهد، تا در هر جای آن که بخواهیم و برگزینیم مسکن گزینیم؛ چراکه آنان هرچه بخواهند در آنجا خواهند داشت.

و جملهٔ « فَنِعْمَ أَجْرُ الْعٰامِلِينَ » (پس چه نیکوست پاداش عمل‌کنندگان)؛ یعنی پاداش کسانی که برای خدای متعال عمل کرده‌اند چه نیکو پاداشی است! با توجه به سیاق کلام، این سخن گفتهٔ اهل بهشت است، و احتمال نیز دارد که سخنِ خودِ خدای متعال باشد.