تفسیر آیهٔ ۱۱۰ سورهٔ آل عمران

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» (شما بهترین امتی بودید که برای مردم پدیدار گشته‌اید). مراد از بیرون آوردن امّت برای مردم (و خدا داناتر است) آشکار ساختن آن برای آنان است. امتیاز واژهٔ «اخراج» (بیرون آوردن) در این است که بر پیدایش و تکوّن دلالت دارد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعيٰ» (همان که چراگاه را بیرون آورد) (الأعلی: ۴). روی سخن در این آیه با مؤمنان است و همین خود قرینه‌ای است بر این‌که مراد از «الناس» عموم بشر است؛ و فعل «كُنْتُمْ» (بودید)—به‌گفتهٔ برخی—از دلالت بر زمان گذشته خالی شده است. واژهٔ «امّت» بر جماعت یا فردی اطلاق می‌شود که هدف و مقصدی دارند و بدان روی می‌آورند و قصدش می‌کنند. همچنین یاد کردن از ایمان به خدا پس از امر به معروف و نهی از منکر، از قبیل ذکر کل پس از جزء، یا یادآوری اصل پس از فرع است.

بنابراین، معنای آیه چنین است: شما ای گروه مسلمانان، بهترین امتی هستید که خداوند به سبب هدایتش، آنان را برای مردم آشکار ساخت؛ زیرا شما همگی به خدا ایمان می‌آورید و دو فریضهٔ امر به معروف و نهی از منکر را به جای می‌آورید. روشن است که گسترش یافتن این افتخار و ستایش بر همهٔ امّت، به سبب آن است که گروهی از آنان به حقیقت ایمان و ادای حق امر به معروف و نهی از منکر آراسته‌اند. این چکیدهٔ سخنی است که مفسران در این باره گفته‌اند.

اما ظاهر عبارت (و خدا داناتر است) این است که تعبیر «كُنْتُمْ» از دلالت زمانی تهی نشده و آیه حالِ مؤمنان را در آغاز ظهور اسلام، یعنی پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار، می‌ستاید. و مراد از ایمان، ایمان به دعوت برای گردهم آمدن بر چنگ‌زدن به ریسمان خدا و پراکنده نشدن در آن است در برابر کفر ورزیدن به آن؛ چنان‌که سخن پیشین الهی بر آن دلالت دارد: «أَ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمٰانِكُمْ» (آیا پس از ایمانتان کافر شدید؟؛ آل‌عمران: ۱۰۶). همچنین مراد از ایمانِ اهل کتاب نیز همین است. بنابراین، معنا چنین می‌شود: شما ای امت اسلام، در نخستین زمانی که شکل گرفتید و برای مردم آشکار شدید، بهترین امتی بودید که پدیدار شد؛ چرا که امر به معروف و نهی از منکر می‌کردید و همگی یکدل و متحد همچون یک تنِ واحد به ریسمان خدا چنگ می‌زدید. و اگر اهل کتاب نیز بر این وصف می‌بودند، برایشان بهتر بود؛ اما آنان دچار اختلاف شدند، گروهی از آنان مؤمن‌اند و بیشترشان نافرمانند.

بحث روایی

و در همان کتاب و نیز در تفسیر عیاشی، دربارهٔ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: «كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ» (آل‌عمران: ۱۱۰)، آمده است:

از ابوعمرو زُبیری از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «يعني الأمه التي وجبت لها دعوه إبراهيم، و هم الأمه التي بعث الله فيها و منها و إليها، و هم الأمه الوسطى، و هم خير أمه أخرجت للناس؛ مقصود، آن امتی است که دعای ابراهیم برایشان به اجابت رسید؛ و آنان همان امتی هستند که خداوند پیامبر را در میانشان، از خودشان و به‌سویشان برانگیخت، و همان امت میانه‌اند، و بهترین امتی هستند که برای مردم پدیدار گشته‌اند.»

می‌گویم: توضیح معنای این روایت در تفسیر این سخن خدای متعال گذشت که می‌فرماید: «وَ مِنْ ذُرِّيَّتِنٰا أُمَّهً مُسْلِمَهً لَكَ» (بقره: ۱۲۸).

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌ابی‌حاتم از امام باقر (ع) دربارهٔ این سخن خدای متعال روایت کرده است:

«كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنّٰاسِ» (شما بهترین امتی بودید که برای مردم پدیدار شدید) (آل‌عمران: ۱۱۰)؛

فرمود: «أهل بيت النبي ص؛ [مقصود،] اهل‌بیت پیامبر (ص) هستند.»

و در همان کتاب، احمد با سندی نیکو از علی (ع) روایت کرده است که پیامبر خدا (ص) فرمود: «أعطيت ما لم يعط أحد من الأنبياء نصرت بالرعب، و أعطيت مفاتيح الأرض، و سميت أحمد، و جعل التراب لي طهورا، و جعلت أمتي خير الأمم؛ به من چیزهایی داده شد که به هیچ‌یک از پیامبران داده نشده بود: با انداخته‌شدن ترس [در دل دشمنان] یاری شدم، کلیدهای زمین به من عطا گردید، احمد نامیده شدم، خاک برایم پاک‌کننده قرار داده شد، و امتم بهترین امت‌ها قرار گرفت.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۱۰۲ تا ۱۱۰ با هم

بدان که در این آیات، مواردی از التفات (تغییر سیاق کلام) از غایب به مخاطب و از خطاب جمع به خطاب مفرد و برعکس وجود دارد؛ و نیز مواردی از قرار دادن اسم ظاهر به جای ضمیر دیده می‌شود، مانند تکرار نام جلاله «الله» در چند جایگاه، که نکته و راز همهٔ آن‌ها برای کسی که درنگ و تأمل کند آشکار است. ادامه در متن کامل