تفسیر آیهٔ ۵۳ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذٰابِ وَ لَوْ لاٰ أَجَلٌ مُسَمًّي لَجٰاءَهُمُ الْعَذٰابُ وَ لَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَهً وَ هُمْ لاٰ يَشْعُرُونَ » (و از تو شتاب در عذاب را می‌خواهند، و اگر سرآمدی معین نبود، قطعاً عذاب به سراغشان می‌آمد، و بی‌گمان ناگهان در حالی که بی‌خبرند به سراغشان خواهد آمد)؛ این آیه اشاره به سخن آنان دارد؛ همانند سخن گذشتگانشان که می‌گفتند: «ائتنا بعذاب الله إن كنت من الصادقين» (اگر از راست‌گویانی، عذاب خدا را بر سر ما بیاور)، و خداوند شتاب‌ورزیِ آنان را در این سخن خود بازگو کرده است: «وَ لَئِنْ أَخَّرْنٰا عَنْهُمُ الْعَذٰابَ إِليٰ أُمَّهٍ مَعْدُودَهٍ لَيَقُولُنَّ مٰا يَحْبِسُهُ» (و اگر عذاب را تا مدتی معین و اندک از آنان واپس داریم، قطعاً خواهند گفت: چه چیز آن را بازمی‌دارد؟) (هود: ۸).

و مراد از سرآمدِ معین (اجل مسمّی)، همان مدتی است که خداوند هنگام فرود آوردن آدم به زمین، برای فرزندانِ آدم مقدر کرد؛ آنجا که فرمود:

«وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتٰاعٌ إِليٰ حِينٍ» (و برای شما در زمین تا زمانی معین، قرارگاه و برخورداری خواهد بود) (بقره: ۳۶)، و نیز فرمود: «وَ لِكُلِّ أُمَّهٍ أَجَلٌ فَإِذٰا جٰاءَ أَجَلُهُمْ لاٰ يَسْتَأْخِرُونَ سٰاعَهً وَ لاٰ يَسْتَقْدِمُونَ» (و برای هر امتی سرآمدی است؛ پس هنگامی که اجلشان فرا رسد، نه ساعتی پس می‌افتند و نه پیش می‌افتند) (اعراف: ۳۴).

و این عذابی که سرآمدِ معینْ مانع رسیدنش به آنان می‌شود، همان عذابی است که به خاطر همهٔ کارهای بدشان سزاوارش هستند؛ همان‌گونه که خدای با عزت و جلال فرموده است: «وَ رَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَهِ لَوْ يُؤٰاخِذُهُمْ بِمٰا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذٰابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلاً» (و پروردگارت آمرزنده و صاحبِ رحمت است؛ اگر آنان را به کردارشان مؤاخذه می‌کرد، قطعاً در عذابشان شتاب می‌ورزید، بلکه آنان را موعدی است که در برابر آن هرگز پناهگاهی نخواهند یافت) (کهف: ۵۸). و این امر منافاتی ندارد با اینکه با فرود آمدن نشانه‌ها و معجزاتِ پیشنهادی به پیامبر، بدون هیچ مهلت و درنگی در عذابشان شتاب شود؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا مَنَعَنٰا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيٰاتِ إِلاّٰ أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ» (و چیزی ما را از فرستادن معجزات [درخواستی] بازنداشت جز اینکه پیشینیان آن‌ها را انکار کردند) (اسراء: ۵۹).