تفسیر آیهٔ ۸۲ سورهٔ شعراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن او: « وَ الَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ » (و آنکه امید دارم در روز جزا خطایم را بر من ببخشاید)، یعنی روز پاداش و کیفر که همان روز قیامت است؛ و او بر خلاف امور یادشدهٔ پیش از آن، با قاطعیت از آمرزش سخن نگفت؛ زیرا آمرزش [امری بر پایهٔ] استحقاق نیست، بلکه فضلی از جانب خداست؛ بنابراین هیچ‌کس بر خدای پاک و منزه حقی ندارد، ولی خدای پاک و منزه هدایت، روزی، میراندن و زنده کردن را برای هر جانداری بر خود لازم شمرده، اما آمرزش را برای هر خطاکاری حتمی نکرده است؛ چنان‌که [دربارهٔ روزی] فرمود: «فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ» (پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این سخن قطعاً حق است؛ ذاریات: ۲۳).

و [دربارهٔ مرگ] فرمود: «كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَهُ الْمَوْتِ» (هر جانی چشندهٔ مرگ است؛ انبیاء: ۳۵)، و فرمود: «إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً وَعْدَ اللّٰهِ حَقًّا» (بازگشت همهٔ شما به سوی اوست؛ وعدهٔ خدا حق است؛ یونس: ۴)، و دربارهٔ آمرزش فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ» (بی‌تردید خدا این را که به او شرک آورده شود نمی‌آمرزد و فروتر از آن را برای هر که بخواهد می‌آمرزد؛ نساء: ۴۸).

نسبت دادن خطا به خودش، با آنکه او (ع) پیامبری معصوم از هر گناهی است، نشان می‌دهد که مراد از خطا، معصیت به معنای مخالفت با امر مولوی (دستور الزامی خدا) نیست؛ چرا که خطا و گناه مراتبی دارد که بر حسب حال و جایگاه بنده در بندگی‌اش سنجیده می‌شود؛ چنان‌که گفته شده است: «حسنات الأبرار سيئات المقربين» (نیکی‌های نیکوکاران، برای مقربان گناه به شمار می‌آید)؛ و خدای متعال به پیامبرش (ص) می‌فرماید: « وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ » (و برای گناهت آمرزش بخواه).

بنابراین، خطا از شخصی مانند ابراهیم (ع)، اشتغال و پرداختن به ضروریات زندگی همچون خواب، خوراک، نوشیدن و مانند این‌هاست که او را از یادِ محض و پیوستهٔ خدا بازمی‌دارد، هرچند این امور از نگاهی دیگر، خود نوعی اطاعت از سوی او (ع) شمرده می‌شود. چگونه چنین نباشد؟ در حالی که خدای متعال صراحتاً بیان فرموده که او (ع) بنده‌ای خالص برای خداست و هیچ چیزی با خدای متعال در او شریک نیست؛ آنجا که می‌فرماید: «إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ بِخٰالِصَهٍ ذِكْرَي الدّٰارِ» (ما آنان را با خصلتی ناب که یادِ آن سرای جاودان است، خالص گردانیدیم؛ ص: ۴۶)؛ و ما پیش‌تر در پایان جلد ششم و در سرگذشت‌های ابراهیم در جلد هفتم این کتاب، سخنی در پیوند با این موضوع آورده‌ایم.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۸ تا ۸۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ -إلي قوله- يَوْمَ الدِّينِ » (همان که مرا آفرید و همو هدایتم می‌کند - تا آنجا که می‌فرماید - روز جزا). ادامه در متن کامل