تفسیر آیهٔ ۳۸ سورهٔ نور

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لِيَجْزِيَهُمُ اللّٰهُ أَحْسَنَ مٰا عَمِلُوا وَ يَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَ اللّٰهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشٰاءُ بِغَيْرِ حِسٰابٍ » (تا خدا بهترین آنچه را انجام داده‌اند به آنان پاداش دهد و از فضل خویش بر آنان بیفزاید، و خدا هر کس را بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد). ظاهر این است که حرفِ «لام» در « لِيَجْزِيَهُمُ » برای بیان غایت و نتیجه است. آنچه خداوند در لابلای سخن یاد کرده، کارهای شایستهٔ آنان است، و پاداش نیکو بر هر کار شایسته‌ای از چیزهایی است که کلام خدای متعال بر آن تصریح دارد؛ بنابراین فرمودهٔ او:

اینکه می‌فرماید بهترین آنچه را انجام داده‌اند به آنان پاداش می‌دهد، معنایش این است که در برابر کردارشان در هر زمینه‌ای، پاداشِ بهترین عملی را می‌دهد که در آن زمینه انجام شده است. بازگشت این سخن به آن است که خدای متعال اعمالشان را پاکیزه می‌گرداند و در آن‌ها خرده‌گیری نمی‌کند و به خاطر اموری که مایهٔ کاستی و پایین آمدن ارزش عمل می‌شود مؤاخذه نمی‌فرماید؛ در نتیجه عمل نیکو را بهترین عمل به حساب می‌آورد.

مؤید این معنا، فرمودهٔ او در پایان آیه است: « وَ اللّٰهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشٰاءُ بِغَيْرِ حِسٰابٍ » (و خدا هر کس را بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد)؛ چرا که ظاهر این عبارت نشان می‌دهد در حسابِ نیکی‌ها سخت‌گیری و باریک‌بینی نمی‌شود و از جهت‌های نقص آن‌ها چشم‌پوشی می‌گردد، و بدین‌گونه عمل نیکو به بهترین عمل ملحق می‌شود.

و جملهٔ « وَ يَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ » (و از فضل خویش بر آنان بیفزاید): «فضل» به معنای بخشش و عطا است، و این عبارت صراحت دارد در اینکه خدای متعال از فضل خود چیزی به آنان می‌بخشد که در برابر کارهای شایسته‌شان نیست؛ و روشن‌تر از آن، کلام خدای متعال در جایی دیگر است: «لَهُمْ مٰا يَشٰاؤُنَ فِيهٰا وَ لَدَيْنٰا مَزِيدٌ» (برای آنان در آنجا هر چه بخواهند هست و نزد ما فزون‌تر از آن هم وجود دارد؛ ق: ۳۵)، که ظاهرش نشان می‌دهد این فزونیِ وعده‌داده‌شده، امری فراتر از چیزی است که خواست و اراده‌شان به آن تعلق می‌گیرد.

و کلام خدای سبحان دلالت کرده است که پاداش آنان این است که هر چه بخواهند برایشان فراهم است؛ خدای متعال می‌فرماید: «أُولٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ لَهُمْ مٰا يَشٰاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذٰلِكَ جَزٰاءُ الْمُحْسِنِينَ» (آنان همان پرهیزگارانند، برای آنان نزد پروردگارشان هر چه بخواهند هست؛ این است پاداش نیکوکاران؛ زمر: ۳۴) و فرمود: «أَمْ جَنَّهُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كٰانَتْ لَهُمْ جَزٰاءً وَ مَصِيراً لَهُمْ فِيهٰا مٰا يَشٰاؤُنَ خٰالِدِينَ» (یا بهشت جاودانی که به پرهیزگاران وعده داده شده است؟ بهشتی که پاداش و سرانجام آنان است و در آنجا جاودانه هر چه بخواهند دارند؛ فرقان: ۱۶)، و خدای متعال می‌فرماید: «لَهُمْ فِيهٰا مٰا يَشٰاؤُنَ كَذٰلِكَ يَجْزِي اللّٰهُ الْمُتَّقِينَ» (در آنجا هر چه بخواهند برایشان هست؛ خدا پرهیزگاران را این‌گونه پاداش می‌دهد؛ نحل: ۳۱).

پس این فزونی که فراتر از پاداشِ اعمال است، امری والاتر و بزرگ‌تر از آن است که خواستِ انسان به آن تعلّق گیرد یا تلاش او به آن برسد؛ و این شگفت‌انگیزترین چیزی است که قرآن به مؤمنان وعده می‌دهد و آنان را به آن مژده می‌بخشد؛ پس در آن نیک تدبّر کن.

و جملهٔ « وَ اللّٰهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشٰاءُ بِغَيْرِ حِسٰابٍ » (و خدا هر کس را بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد)، جمله‌ای ازسرگرفته (استئناف) است که بازگشتش به تعلیل و بیان علت دو جملهٔ پیشین بر اساس مشیّت الهی است؛ مانند سخن پیشین که فرمود: « يَهْدِي اللّٰهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشٰاءُ » (خداوند هر کس را بخواهد به سوی نور خویش هدایت می‌کند)، بر پایهٔ همان بیانی که گذشت.

حاصل سخن اینکه آنان کار شایسته انجام داده‌اند و پاداشی معادل عملشان برای آن‌ها خواهد بود، چنان‌که ظاهرِ آیهٔ «وَ تُوَفّٰي كُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ» (و به هر کس پاداش آنچه انجام داده به تمامی داده می‌شود؛ نحل: ۱۱۱) و آیاتِ هم‌معنای آن نشان می‌دهد؛ ولی خدای متعال برای هر یک از اعمالشان، پاداشِ بهترین عملی را می‌دهد که در آن باب انجام‌پذیر است، بدون آنکه در حساب‌رسی خرده‌گیری و باریک‌بینی کند؛ پس این، یک بخشش الهی است. سپس چیزی به آنان روزی می‌دهد که والاتر و برتر از آن است که خواستِ آنان بدان تعلق گیرد، و این نیز موهبتی دیگر و روزی‌ای بی‌حساب است. و روزی از سوی خدا موهبتی محض است، بدون آنکه روزی‌خواران مالکیتی بر چیزی از آن داشته باشند یا بر خدای متعال مستحقِ آن گردند؛ بنابراین، حقِّ خدای متعال است که هر چه را بخواهد به هر کس که بخواهد اختصاص دهد.

جز اینکه خدای متعال به آنان وعدهٔ روزی داده و بر تحقّق آن سوگند یاد کرده است، آنجا که می‌فرماید: «فَوَ رَبِّ السَّمٰاءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ» (پس سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این وعده حتمی و حق است؛ ذاریات: ۲۳). بدین‌گونه خداوند استحقاقِ اصلِ روزی را به آنان تملیک فرموده است، و این همان پاداشی است که به اندازهٔ اعمالشان به آنان می‌دهد؛ اما مقدار افزون بر آن را به تملیک آنان درنیاورده است، از این رو حق دارد آن را به هر کس که بخواهد اختصاص دهد؛ پس این بخشش جز با مشیت الهی تعلیل و توجیه نمی‌شود. و این سخن تکمله‌ای دارد که ان‌شاءالله در بحثی جداگانه خواهد آمد.