تفسیر آیهٔ ۱۳۲ سورهٔ طه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاٰهِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهٰا لاٰ نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعٰاقِبَهُ لِلتَّقْويٰ » (و کسانت را به نماز فرمان ده و خود نیز بر آن شکیبا باش؛ ما از تو روزی‌ای نمی‌خواهیم، ما خود به تو روزی می‌دهیم، و فرجامِ نیک از آنِ پرهیزکاری است). سیاق این آیه با سیاق دیگر آیات سوره همخوانی و پیوستگی دارد، بنابراین همانند دیگر آیات، مکی است؛ افزون بر آنکه ما به کسی برنخوردیم که این آیه را استثنا کرده و مدنی شمرده باشد. بنا بر این، مراد از «أَهْلَكَ » به حسب تطبیق بر زمان نزول، خدیجه همسر پیامبر (ص) و علی (ع) است که از اهل آن حضرت و در خانهٔ او بود، یا آن دو بزرگوار و برخی از دختران پیامبر (ص) هستند.

از این رو، سخن برخی که گفته‌اند: «مراد، همسران و دختران او و دامادش علی است»، و سخن گروهی دیگر که گفته‌اند: «مراد، همسران، دختران و خویشاوندان او از بنی‌هاشم و بنی‌مطلب‌اند»، و سخن دسته‌ای دیگر که گفته‌اند: «مراد، همهٔ پیروانِ او از امتش هستند»، سخن درستی نیست. آری، سخن نخست از جهت «جری» (انطباق آیه بر مصادیق در بستر زمان) و شمولِ معناییِ آن بی‌اشکال است، نه از جهت مورد نزول؛ زیرا این آیه مکی است و پیامبر (ص) در مکه جز خدیجه (ع) همسری نداشت.

و سخن خداوند که: «لاٰ نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ » (از تو هیچ روزی‌ای نمی‌خواهیم، ما خود به تو روزی می‌دهیم)، ظاهر تقابل میان این دو جمله آن است که مقصود، درخواست روزی از سوی خدای متعال برای خودش است؛ و این کنایه از آن است که ما از تو بی‌نیازیم و این تویی که محتاج و نیازمندِ مایی. بنابراین، آیه در معنای این کلام الهی خواهد بود: «وَ مٰا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاّٰ لِيَعْبُدُونِ، مٰا أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ مٰا أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ، إِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزّٰاقُ ذُو الْقُوَّهِ الْمَتِينُ» (ذاریات: ۵۶-۵۸؛ جن و انس را نیافریدم مگر برای اینکه مرا بپرستند. از آنان روزی‌ای نمی‌خواهم و نمی‌خواهم به من خوراک دهند؛ همانا خداست که بسیار روزی‌بخش و نیرومند و استوار است). همچنین این آیه به سبب پایانی که با جملهٔ «وَ الْعٰاقِبَهُ لِلتَّقْويٰ » (و سرانجامِ نیک از آنِ تقواست) یافته، در معنای این سخن پروردگار است: «لَنْ يَنٰالَ اللّٰهَ لُحُومُهٰا وَ لاٰ دِمٰاؤُهٰا وَ لٰكِنْ يَنٰالُهُ التَّقْويٰ مِنْكُمْ» (حج: ۳۷؛ هرگز گوشت‌ها و خون‌های آن‌ها به خدا نمی‌رسد، بلکه این تقوای شماست که به او می‌رسد). از این‌رو، تفسیر مفسرانی که خواستنِ روزی را به‌معنای خواستنِ روزی برای آفریدگان یا برای خود پیامبر (ص) دانسته‌اند، درست و استوار نیست.

و دربارهٔ سخن خداوند: «وَ الْعٰاقِبَهُ لِلتَّقْويٰ » (و فرجام نیک برای تقواست)، بحث در این‌باره پیش از این بارها گذشت.

و بعید نیست از این آیه—از این جهت که در آن فرمانِ نماز تنها به خانواده‌اش محدود شده، همراه با آنچه در دو آیهٔ گذشته آمده که به خود آن حضرت (ص) برای نمازهای چهارگانهٔ روزانه و شکیبایی فرمان داده شده و از اینکه چشم به بهره‌های مادیِ کافران بدوزد نهی شده است—چنین فهمیده شود که کل سوره در اوایل بعثت نازل شده یا دست‌کم خصوص همین آیه در آن زمان فرود آمده است. و در آنچه [یادداشت منبع: ۱) سیوطی آن را در کتاب «الدر المنثور» از بخاری و ابن‌ضُریس از ابن‌مسعود روایت کرده است؛ «عِتاق» جمع «عتیق» (کهن) و «اُوَل» جمع «اُولیٰ» است و مقصود، کهن‌بودنِ زمان نزول آن است.] از ابن‌مسعود روایت شده نیز آمده است که سورهٔ طه از «عِتاقِ اُوَل» (سوره‌های کهنِ نخستین) است.

بحث روایی

و در همان کتاب [الدر المنثور]، ابن‌مردویه، ابن‌عساکر و ابن‌نجار از ابوسعید خُدری روایت کرده‌اند که گفت:

هنگامی که آیهٔ «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاٰهِ » (طه: ۱۳۲؛ و خانواده‌ات را به نماز فرمان ده) نازل شد، پیامبر (ص) تا هشت ماه بر در خانهٔ علی می‌آمد و می‌فرمود:

«الصلاة رحمكم الله-إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت-و يطهركم تطهيرا» (نماز! خدا شما را رحمت کند؛ جز این نیست که خدا می‌خواهد پلیدی را از شما اهل‌بیت بزداید و شما را کاملاً پاکیزه گرداند [احزاب: ۳۳]).

می‌گویم: طبرسی نیز در «مجمع‌البیان» این روایت را از ابوسعید خُدری نقل کرده و در آن به‌جای هشت ماه، «نُه ماه» آمده است. این معنا در «عیون اخبار الرضا» در گزارش مجلس امام رضا (ع) با مأمون از آن حضرت، و نیز در تفسیر قمی به‌صورت مرفوع (بدون ذکر سلسلهٔ راویان) روایت شده است. مقیّد شدن به نُه ماه بر اساس مشاهدهٔ راوی است، نه تعیین و انحصار در اصلِ آمدن پیامبر (ص)؛ و برای این مطلب شواهدی وجود دارد.

از جمله روایتی است که شیخ [طوسی] در «الامالی» با سند خود از ابوحمراء نقل کرده که گفت: «شهدت النبي ص أربعين صباحا-يجيء إلى باب علي و فاطمة فيأخذ بعضادتي الباب-ثم يقول:السلام عليكم أهل البيت و رحمة الله و بركاته-الصلاة يرحمكم الله- إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت-و يطهركم تطهيرا» (چهل بامداد شاهد پیامبر (ص) بودم که بر در خانهٔ علی و فاطمه می‌آمد، دو طرف چهارچوب در را می‌گرفت و سپس می‌فرمود: سلام بر شما ای اهل‌بیت و رحمت خدا و برکاتش؛ نماز، خدا شما را رحمت کند؛ همانا خدا می‌خواهد پلیدی را از شما اهل‌بیت بزداید و شما را کاملاً پاکیزه گرداند).

ظاهر این روایت آن است که آیه مدنی است، در حالی که تا آنجا که به یاد دارم هیچ‌کس این آیه را مدنی ندانسته است. شاید مراد راوی این باشد که آمدن پیامبر (ص) بر در خانه در مدینه برای عمل به آیه بوده است، هرچند آیه در مکه نازل شده باشد؛ گرچه این توجیه از ظاهر عبارت دور است. در روایت قمی که بدان اشاره کردیم نیز شواهدی هست که این معنا را تأیید می‌کند؛ در آن روایت آمده است: «فلم يزل يفعل ذلك كل يوم إذا شهد المدينة حتى فارق الدنيا» (همواره هر روزی که در مدینه حضور داشت چنین می‌کرد تا آنکه از دنیا رفت). حدیثِ فرمان دادن پیامبر به اهل‌بیتش به نماز، از طریق‌های دیگری نیز جز آنچه گذشت روایت شده است.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابوعبید، سعید بن منصور، ابن‌منذر، طبرانی در «المعجم الاوسط»، ابونعیم در «حلیة الاولیاء» و بیهقی در «شعب الایمان» با سندی صحیح از عبدالله بن سلام روایت کرده‌اند که گفت: «كان النبي ص إذا نزلت بأهله شدة أو ضيق-أمرهم بالصلاة و تلا وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاٰةِ الآية» (پیامبر (ص) هرگاه سختی یا تنگنایی به خانواده‌اش می‌رسید، آنان را به نماز فرمان می‌داد و این آیه را تلاوت می‌کرد: «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاٰةِ...» [طه: ۱۳۲؛ و خانواده‌ات را به نماز فرمان ده...]).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۳۰ و ۱۳۲ با هم

می‌گویم: این معنا را احمد در «الزهد»، و ابن‌ابی‌حاتم و بیهقی در «شعب الایمان» نیز از ثابت از پیامبر (ص) روایت کرده‌اند؛ و در این روایت، دلالتی است بر اینکه معنای تسبیح در آیه [طه: ۱۳۰] گسترش یافته و شامل نماز نیز می‌شود.