تفسیر آیهٔ ۲۶۸ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «الشَّيْطٰانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشٰاءِ» (شیطان به شما وعدهٔ تهیدستی می‌دهد و به کار زشت فرمانتان می‌دهد). این سخن اقامهٔ دلیل است بر این‌که برگزیدن مال نامرغوب برای انفاق، به خیر و صلاح انفاق‌کنندگان نیست، بر خلاف برگزیدن مال پاکیزه که بی‌گمان برایشان خیر است؛ بنابراین، در این نهی مصلحت کارِ آنان نهفته است، همان‌طور که در کارِ نهی‌شده تباهی و مفسده‌ای برایشان وجود دارد. و خودداری‌شان از انفاق و بخشش مال پاکیزه، تنها از آن روست که آن را در استواری و پایداریِ مال و ثروتشان مؤثر می‌دانند و از این رو دل‌هایشان از اقدام به بخشش آن گرفته می‌شود؛ بر خلاف مالِ نامرغوب که ارزش درخور اعتنایی ندارد و انفاقش را بی‌مانع می‌دانند. این وسوسه و فریبی از سوی شیطان است که دوستانش را از فقر می‌ترساند؛ در حالی که بخشش، از دست رفتن مال و انفاق در راه خدا و در پیِ خشنودی او، همانند پرداخت مال در دادوستدها از عوض و سود خالی نیست، چنان‌که گذشت؛ افزون بر این‌که آن که بی‌نیاز می‌کند و توانگری و سرمایه می‌بخشد خدای پاک و منزه است نه مال؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَنَّهُ هُوَ أَغْنيٰ وَ أَقْنيٰ:» (و این‌که اوست که بی‌نیاز کرد و سرمایه بخشید؛ نجم: ۴۸).

کوتاه سخن این‌که چون خودداریِ آنان از بخششِ مال پاکیزه از بیم فقر، کاری نادرست بود، با این سخن بر آن هشدار داد: «الشَّيْطٰانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ» (شیطان به شما وعدهٔ تهیدستی می‌دهد)؛ جز این‌که سبب را به جای مسبَّب نهاد؛ یعنی وعدهٔ شیطان را به جای ترسِ درون خودشان قرار داد تا بفهماند این ترسی زیان‌بار برای آنان است، زیرا شیطان جز به باطل و گمراهی فرمان نمی‌دهد؛ یا از همان آغاز و بی‌واسطه، یا در فرجام و به واسطهٔ آنچه حق جلوه می‌کند.

و از آن‌جا که ممکن بود گمان رود این ترس، هرچند از سوی شیطان باشد، ترسی درست و به‌جاست، خدای متعال نخست با آوردنِ عبارت «وَ يَاْمُرُكُم بِالْفَحْشَاءِ» (و شما را به کار زشت فرمان می‌دهد) به دنبال «اَلشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ» (شیطان به شما وعدهٔ فقر می‌دهد) این توهم را زدود؛ چرا که این خودداری و سنگینیِ ایشان در انفاق، ملکهٔ امساک و خصلت بخل را در جانشان پدید می‌آورد و در نهایت به رد کردنِ فرمان‌های خداوند دربارهٔ اموالشان می‌انجامد که خود، کفر به خدای بزرگ است؛ همچنین سبب می‌شود نیازمندان به گرداب تنگدستی، فقر و درماندگی درافتند؛ گردابی که پیامد آن تباهیِ جان‌ها، پرده‌دری از آبروها و وقوع هرگونه جنایت و زشتی است. خدای متعال می‌فرماید: «وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ لَئِنْ آتٰانٰا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَ لَنَكُونَنَّ مِنَ الصّٰالِحِينَ فَلَمّٰا آتٰاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَ تَوَلَّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ فَأَعْقَبَهُمْ نِفٰاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِليٰ يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمٰا أَخْلَفُوا اللّٰهَ مٰا وَعَدُوهُ وَ بِمٰا كٰانُوا يَكْذِبُونَ -إلي أن قال-: اَلَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِينَ لاٰ يَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللّٰهُ مِنْهُمْ وَ لَهُمْ عَذٰابٌ أَلِيمٌ:» (توبه: ۷۹؛ و از آنان کسانی هستند که با خدا پیمان بستند که اگر از فضل خود به ما عطا کند، قطعاً صدقه می‌دهیم و بی‌تردید از شایستگان خواهیم بود. ولی چون از فضل خویش به آنان بخشید، بدان بخل ورزیدند و روی برتافتند و روی‌گردان شدند. پس به سزای آنکه با خدا در آنچه وعده‌اش داده بودند مخالفت کردند و به سزای آنکه دروغ می‌گفتند، نفاقی در دل‌هایشان تا روزی که دیدارش کنند پدید آورد... تا آنجا که فرمود: کسانی که بر مؤمنانی که داوطلبانه صدقه می‌دهند و نیز بر کسانی که جز به اندازهٔ توانشان نمی‌یابند خرده می‌گیرند و مسخره‌شان می‌کنند، خدا مسخره‌شان کرده است و برای آنان عذابی دردناک خواهد بود).

سپس در مرتبهٔ دوم، با پی‌آمدنِ سخن خود که «وَ اللّٰهُ يَعِدُكُم مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَ فَضْلًا وَ اللّٰهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ» (و خدا از جانب خود به شما وعدهٔ آمرزش و فزونی می‌دهد، و خدا گشایش‌بخشِ داناست) [آن پندار باطل را برطرف ساخت]؛ زیرا خداوند برای مؤمنان روشن کرده است که تنها حق و گمراهی وجود دارد و حالت سومی در میان نیست، و حق که همان راه راست است از جانب خدای پاک و منزه است و گمراهی از سوی شیطان. خدای متعال می‌فرماید: «فَمٰا ذٰا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلاٰلُ» (یونس: ۳۲؛ پس بعد از حق، جز گمراهی چیست؟) و خدای متعال می‌فرماید: «قُلِ اللّٰهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ:» (یونس: ۳۵؛ بگو: خدا به سوی حق هدایت می‌کند) و دربارهٔ شیطان می‌فرماید: «إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ:» (قصص: ۱۵؛ بی‌گمان او دشمنی گمراه‌کننده و آشکار است)؛ و همهٔ این آیات مکی هستند. خلاصه آنکه خدای متعال با عبارت «وَ اللّٰهُ يَعِدُكُمْ» (و خدا به شما وعده می‌دهد) هشدار داده است که این پندارِ ناشی از ترس که به خاطرتان خطور می‌کند، گمراهیِ فکری است؛ چرا که آمرزش خدا و فزونیِ پاداشی که در آیات پیشین یاد فرمود، تنها در گروِ بخشش از اموال پاکیزه و مرغوب است.

بنابراین کلام خدای متعال که می‌فرماید: «وَ اللّٰهُ يَعِدُكُمْ...» (و خدا به شما وعده می‌دهد...) همانند سخن اوست که «اَلشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ...» (شیطان به شما وعده می‌دهد...) و از قبیل نهادنِ سبب به جای مسبب است؛ و در آن، رویاروییِ میان وعدهٔ خدای پاک و منزهِ گشایش‌بخش و دانا با وعدهٔ شیطان ترسیم شده است تا انفاق‌کنندگان در کار این دو وعده بیندیشند و از میان آن دو، آنچه را برای حال و آینده‌شان شایسته‌تر است برگزینند.

چکیدهٔ برهان آیه این است: برگزیدنِ مال نامرغوب بر مال پاکیزه از سوی شما، تنها ناشی از ترس از فقر و ناآگاهی از پیامدهای این انفاق است. اما ترس از فقر، القایی شیطانی است و شیطان برای شما جز گمراهی و زشتی نمی‌خواهد، پس پیروی از او جایز نیست؛ و اما پیامد این انفاق، همان فزونی و آمرزشی است که در آیات گذشته برای شما بازگو شد، و این پیامدی برحق و واقعی است؛ زیرا کسی که وعده می‌دهد این انفاقْ چنین آمرزش و فزونی‌ای را در پی دارد خدای پاک و منزه است و وعدهٔ او حق است؛ او گشایش‌بخشی است که تواناییِ بخشیدنِ آنچه از آمرزش و فزونی وعده داده دارد، و دانایی است که به هیچ چیز و هیچ حالی ناآگاه نیست، از این رو وعده‌اش بر پایهٔ علم و آگاهی است.

بحث روایی

و در تفسیر قمی درباره سخن خدای متعال: «الشَّيْطٰانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ» تا آخر آیه آمده است که امام فرمود: شیطان می‌گوید انفاق نکنید که تهیدست می‌شوید، و «وَ اللهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَ فَضْلًا» یعنی اگر برای خدا انفاق کنید، شما را می‌آمرزد و به شما فضل و فزونی می‌بخشد و جایگزینش را به شما بازمی‌گرداند.

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: تِرمذی (که حدیث را نیکو شمرده)، نسائی، ابن جریر، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، ابن حبّان و بیهقی در کتاب «شُعَب الإیمان» از ابن مسعود روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود:

«همانا برای شیطان در جان فرزند آدم نزدیکی و اثرگذاری خاصی (لَمّه: القای درونی) است و برای فرشته نیز اثری؛ اما اثر شیطان، وعده دادن به بدی و تکذیب حق است،

و اثر فرشته، وعده دادن به نیکی و تصدیق حق است. پس هر کس چنین حالتی در خود یافت، بداند که از جانب خداست و خدا را سپاس گوید؛ و هر کس حالت دیگر را یافت، باید از شیطان به خدا پناه ببرد.» سپس این آیه را تلاوت فرمود: «الشَّيْطٰانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشٰاءِ» تا آخر آیه.