تفسیر آیهٔ ۲۶۷ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبٰاتِ مٰا كَسَبْتُمْ...» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از چیزهای پاکیزه‌ای که به دست آورده‌اید انفاق کنید...). «تیمّم» به معنای قصد کردن و آهنگِ چیزی نمودن است، و «خبیث» (ناپاک و نامرغوب) ضد «طیّب» (پاک و مرغوب) است. عبارت «مِنْهُ» (از آن) به «خبیث» تعلق دارد، و «تُنْفِقُونَ» حال است برای فاعلِ «لاٰ تَيَمَّمُوا»، و عبارت «وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ» (در حالی که خودتان گیرندهٔ آن نیستید) حال است برای فاعل «تُنْفِقُونَ» و عامل آن خودِ فعل است. عبارت «أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ» (که در آن چشم‌پوشی کنید) در تأویل مصدر است، و بنا بر آنچه گفته‌اند حرف «لام» در تقدیر است و تقدیر چنین بوده: «إلا لإغماضكم فيه» (مگر به خاطر چشم‌پوشی‌تان در آن)، یا این‌که «باء مصاحبت» در تقدیر است و تقدیر چنین می‌شود: «إلا بمصاحبة الإغماض» (مگر همراه با چشم‌پوشی و نادیده گرفتن).

معنای آیه روشن است؛ خدای متعال تنها چگونگی مالی را که باید انفاق شود بیان فرموده است، و این‌که باید از مال پاکیزه و مرغوب باشد، نه از نامرغوب و ناپاکش که خودِ انفاق‌کننده نیز آن را جز با چشم‌پوشی برنمی‌دارد؛ زیرا چنین انفاقی به بخشندگی و سخاوت توصیف نمی‌شود، بلکه به صورتِ خلاص شدن و دور ریختن درمی‌آید، پس نه به کارِ نیک علاقه‌ای پدید می‌آورد و نه کمالی برای نفس در پی دارد. از همین رو، آیه را با این سخن به پایان رساند: «وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ» (و بدانید که خداوند بی‌نیاز و ستوده است)؛ یعنی در انفاقِ خود بی‌نیازی و ستایش‌گریِ او را در نظر داشته باشید؛ چرا که او در عین بی‌نیازی‌اش، انفاقِ نیکوی شما را می‌ستاید، پس از مالِ پاکیزه انفاق کنید؛ یا این‌که او بی‌نیازِ ستوده‌ای است که شایسته نیست با چیزی با او روبه‌رو شوید که در شأن جلال او نباشد ــ جلّ جلاله ــ.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، دربارهٔ سخن خدای متعال: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبٰاتِ...» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از پاکیزه‌های... انفاق کنید: بقره: ۲۶۷) آمده است:

ابن جریر از علی بن ابی‌طالب (ع) روایت کرده است که دربارهٔ سخن خدای متعال: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبٰاتِ مٰا كَسَبْتُمْ» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از پاکیزه‌های آنچه به دست آورده‌اید انفاق کنید: بقره: ۲۶۷) فرمود: «یعنی از طلا و نقره؛ و از آنچه برای شما از زمین برآورده‌ایم»، فرمود:

«یعنی از غلات، خرما و هر چیزی که زکات به آن تعلق می‌گیرد».

و در همان کتاب، همچنین ابن ابی‌شیبه، عبد بن حمید، تِرمذی (که روایت را صحیح دانسته)، ابن ماجه، ابن جریر، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، ابن مَردویه، حاکم (که او نیز آن را صحیح دانسته) و بیهقی در کتاب سنن خود، از براء بن عازب درباره سخن خداوند: «وَ لاٰ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ» (و برای انفاق به سراغ مال ناپاک و پست نروید) روایت کرده‌اند که گفت: این آیه درباره ما گروه انصار نازل شد؛ ما صاحبان نخلستان بودیم و هر کس به اندازه فراوانی یا اندکیِ محصول نخلش خرما می‌آورد. شخص یک یا دو خوشه خرما (قِنو) می‌آورد و آن را در مسجد می‌آویخت و اهل صفه (مسلمانان نیازمند ساکن در مسجد) غذایی نداشتند؛ از این رو، هرگاه یکی از آنان گرسنه می‌شد، نزد آن خوشه می‌آمد و با عصایش به آن می‌زد تا خرمای نارس و رسیده بر زمین بریزد و بخورد. اما کسانی که رغبتی به نیکی نداشتند، خوشه‌ای می‌آوردند که خرمای نارسیده و خشکیده و بی‌کیفیت (شیص و حَشَف) داشت، یا خوشه‌ای شکسته می‌آوردند و آن را می‌آویختند. پس خدای متعال این آیه را نازل فرمود: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبٰاتِ مٰا كَسَبْتُمْ-وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ- وَ لاٰ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ-وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلاّٰ أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از پاکیزه‌های آنچه به دست آورده‌اید و از آنچه از زمین برایتان برآورده‌ایم انفاق کنید، و برای انفاق به سراغ ناپاک و نامرغوب آن نروید، در حالی که خودتان نیز گیرنده آن نیستید مگر با چشم‌پوشی و اکراه). براء گفت: [معنایش این است که] اگر مانند آنچه بخشیده‌اید به خودِ شما هدیه داده می‌شد، جز با چشم‌پوشی و شرمندگی آن را نمی‌پذیرفتید. او افزود: پس از آن، هر یک از ما بهترین و پاکیزه‌ترین چیزی را که نزد خود داشت برای انفاق می‌آورد.

و در کتاب «کافی» از امام صادق (ع) درباره سخن خداوند: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبٰاتِ مٰا كَسَبْتُمْ وَ مِمّٰا أَخْرَجْنٰا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَ لاٰ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ» روایت شده است که فرمود: هنگامی که پیامبر خدا (ص) دستور می‌داد زکات نخل‌ها پرداخته شود، گروهی گونه‌هایی از خرما می‌آوردند که از پست‌ترین خرماها بود و آن را بابت زکات خود می‌پرداختند؛ خرمایی که به آن «جَعرور» و «مَعی‌فأره» (خرمایی کم‌گوشت با هسته‌ای بزرگ) می‌گفتند، و برخی آن را به جای خرمای مرغوب می‌آوردند. پس پیامبر خدا (ص) فرمود: «محصول این دو گونه نخل را تخمین نزنید و از آن‌ها چیزی [برای زکات] نیاورید.» و در این باره نازل شد: «وَ لاٰ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَ لَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلّٰا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ»، و چشم‌پوشی (إغماض) این است که همین دو نوع خرما را [به جای حق خود] بپذیرید.

و در روایتی دیگر از امام صادق (ع) درباره سخن خدای متعال: «أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبٰاتِ مٰا كَسَبْتُمْ» آمده است که فرمود: این مردم در جاهلیت درآمدهایی ناروا و ناپاک به دست آورده بودند؛ پس هنگامی که اسلام آوردند خواستند آن‌ها را از اموالشان جدا کنند تا صدقه بدهند، اما خدای تبارک و تعالی نپذیرفت مگر اینکه از پاکیزه‌ترینِ آنچه به دست آورده بودند انفاق کنند.

می‌گویم: در این باره روایات فراوانی از طریق هر دو مذهب (شیعه و اهل سنت) نقل شده است.