تفسیر آیهٔ ۷۹ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقٰاتِ وَ الَّذِينَ لاٰ يَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ » (کسانی که بر مؤمنانی که با میل و رغبت صدقه می‌دهند، و نیز بر کسانی که جز به اندازهٔ توانشان نمی‌یابند خرده می‌گیرند) تا آخر آیه. «تطوّع» به جا آوردن کاری است که نفس انسان از آن ناخشنود نیست و آن را دشوار نمی‌شمارد؛ از همین رو، بیشتر در کارهای مستحب به کار می‌رود، زیرا در کارهای واجب، به دلیل روا نبودنِ ترک [و وجودِ تکلیف و الزام]، شائبهٔ تحمیل بر نفس وجود دارد.

و قرار گرفتنِ «مُطَّوِّعين از ميان مؤمنان در صدقات» در برابرِ «کسانی که جز به اندازهٔ توانشان نمی‌یابند»، قرینه‌ای است بر اینکه مراد از مطوّعین در اینجا، توانگرانی هستند که زکات را در گشایشِ مالی می‌پردازند؛ گویی به جهت داراییِ بسیار و توانگری‌شان، آن را با میل و رغبت می‌پردازند، بی‌آنکه این کار برایشان دشوار باشد؛ بر خلاف کسانی که جز به اندازهٔ طاقت خود نمی‌یابند؛ یعنی به میزان نهایتِ کوشش و توانشان، یا آنچه بسنده کردن بدان برایشان دشوار است.

و فرمودهٔ او: « اَلَّذِينَ يَلْمِزُونَ » تا آخر آیه، جمله‌ای مستقل و ازسرگرفته (استینافی) است، یا وصفی است برای کسانی که با این سخنِ او یاد شده‌اند:

« وَ مِنْهُمْ مَنْ عٰاهَدَ اللّٰهَ » (توبه: ۷۵)، چنان‌که مفسران گفته‌اند. و معنا این است: کسانی که بر مؤمنانِ توانگری که داوطلبانه صدقه می‌دهند عیب می‌گیرند، و بر بینوایانِ تنگدستی که از مال جز به اندازهٔ توان و کوششِ اندک خود چیزی نمی‌یابند خرده می‌گیرند؛ در نتیجه از هر دو گروهِ صدقه‌دهندگان، توانگر و تنگدست، و دارا و ندار، عیب‌جویی می‌کنند و آنان را به مسخره می‌گیرند؛ خدا نیز کیفرِ استهزایشان را به آنان می‌چشاند و برایشان عذابی دردناک خواهد بود. و در این آیه، پاسخی به ریشخندِ آنان و تهدیدی به عذابی سخت نهفته است.

بحث روایی

و در همان کتاب دربارهٔ سخن خدای متعال می‌فرماید: « اَلَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ » (کسانی که بر صدقه‌دهندگانِ داوطلب عیب می‌گیرند...) تا آخر آیه، بخاری، مسلم، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، ابوالشیخ، ابن مردویه و ابونعیم در کتاب «المعرفة» از ابن مسعود روایت کرده‌اند که گفت: هنگامی که آیهٔ صدقه نازل شد، ما [برای اینکه مالی برای صدقه بیابیم] بار بر پشت خود حمل می‌کردیم؛ پس مردی آمد و مال فراوانی صدقه داد، منافقان گفتند:

«او فردی ریاکار است»؛ و ابوعقیل با نیم صاع (پیمانه‌ای در حدود یک و نیم کیلوگرم خرما) آمد، منافقان گفتند: «بی‌گمان خدا از صدقهٔ این فرد بی‌نیاز است». پس نازل شد:

« اَلَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقٰاتِ-وَ الَّذِينَ لاٰ يَجِدُونَ إِلاّٰ جُهْدَهُمْ » (همان کسانی که بر مؤمنانی که با رغبت و داوطلبانه صدقه می‌دهند، و نیز بر کسانی که جز به اندازهٔ توان و کوششِ اندک خود چیزی نمی‌یابند، خرده و عیب می‌گیرند...) تا آخر آیه (توبه: ۷۹).

می‌گویم: روایت‌ها دربارهٔ شأن نزول این آیه بسیار است و مناسب‌ترین و برگزیده‌ترین آن‌ها همانی است که آوردیم، و روایت‌های دیگری نیز نزدیک به همین معنا وجود دارد؛ ظاهر این روایات نشان می‌دهد که این آیه از آیات پیشین مستقل است و بیانی تازه و جداگانه دارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۹ و ۸۰ با هم

همچنین این آیات دستهٔ دیگری از منافقان را یاد می‌کند که بر مؤمنانِ توانگر به‌خاطر پرداخت صدقات عیب می‌گیرند، و تنگدستانِ باایمان را نیز طعنه می‌زنند و مسخره‌شان می‌کنند؛ و خدای پاک و منزه همهٔ آنان را منافق می‌نامد و قطعی حکم می‌کند که هرگز بخشیده نخواهند شد.