لَا تَمُدَّنَّ عَيۡنَيۡكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعۡنَا بِهِۦٓ أَزۡوَٰجٗا مِّنۡهُمۡ وَلَا تَحۡزَنۡ عَلَيۡهِمۡ وَٱخۡفِضۡ جَنَاحَكَ لِلۡمُؤۡمِنِينَ
هرگز به آنچه گروه‌هایی از آنان را از آن برخوردار ساخته‌ایم چشم مدوز، و بر [ایمان نیاوردنِ] آنان اندوهگین مباش، و بالِ [مِهر و فروتنیِ] خود را برای مؤمنان فرود آور.
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بیان
تفسیر آیه‌های ۸۸ و ۸۹ با هم
خدای متعال می‌فرماید: « لاٰ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِليٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ إلي قوله - الْمُبِينُ » (به آنچه گروه‌هایی از آنان را از آن برخوردار ساخته‌ایم چشم مدوز... تا آنجا که می‌فرماید: آشکار). این دو آیه در مقام بیان همان «گذشت نیکو» هستند که پیش‌تر بدان فرمان داده شد، و به همین جهت سخن در قالب جمله‌ای ازسرگرفته (استئناف) آمده است.
پس این چهار امر — یعنی دل‌نبستن به آنچه از متاع زندگی دنیا در دست آنان است، اندوه‌نخوردن بر آنان هنگامی که کفر می‌ورزند و مسخره می‌کنند، گشودن بال مهر و فروتنی بر مؤمنان، و آشکار ساختن اینکه او تنها هشداردهنده‌ای آشکار است — همان «گذشتِ نیکو» (صفح جمیل) است که شایستهٔ پیامبر (ص) است؛ و اگر یکی از این چهار تا فروگذار می‌شد، سامان کار به هم می‌ریخت.
تفسیر آیه‌های ۸۵ و ۸۸ با هم
از همین‌جا آشکار می‌شود که سخن برخی از مفسران که گفته‌اند: فرمودهٔ خدا « فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ » (پس گذشتی نیکو پیشه کن) با آیهٔ شمشیر (فرمان جهاد) نسخ شده است، سخنی نادرست و بی‌اساس است؛ زیرا این گذشتی که آیه بدان فرمان می‌دهد و فرمودهٔ دیگرِ خداوند « لاٰ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ » (چشم مدوز) آن را تفسیر می‌کند، حتی پس از نزول آیهٔ شمشیر نیز همچنان استوار و به اعتبار خود باقی است، پس وجهی ندارد که نسخ را به آن نسبت دهند.
تفسیر آیهٔ ۸۸ سورهٔ حجر، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۱۲، صفحهٔ ۱۹۲ تا ۱۹۳ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/15/88/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
و آنچه در این دو آیه آمده چهار دستور است: دو دستور منفی (نهی) و دو دستور مثبت (امر). فرمودهٔ او: « لاٰ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِليٰ مٰا مَتَّعْنٰا بِهِ أَزْوٰاجاً مِنْهُمْ » (به آنچه گروه‌هایی از آنان را از آن بهره‌مند کرده‌ایم، چشم مدوز)، چشم‌دوختن به بهره‌هایی که از زیور و شکوه زندگی دنیا دارند، کنایه از این است که نگاهت از نعمت‌هایی که خداوند به تو داده فراتر رود؛ و مقصود از «ازواج»، زوج‌هایی از مردان و زنان، یا صنف‌هایی از مردم مانند بت‌پرستان، یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان است. معنا این است که: نگاه خود را از نعمت‌های آشکار و پنهانی که به تو بخشیده‌ایم فراتر مبر و به آنچه گروه‌هایی اندک یا صنف‌هایی از کافران را از آن برخوردار کرده‌ایم، چشم مدوز.
گاه برخی از مفسران این سخن را که « لاٰ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ » (چشم مدوز)، کنایه از طولانی‌کردن نگاه و تداوم‌بخشیدن به آن گرفته‌اند؛ اما تو می‌دانی که مقصود در هر حال، نهی از رغبت، گرایش و وابستگی قلبی به متاع‌های زندگی دنیا — همچون ثروت، قدرت و شهرت — است که در دست آنان قرار دارد، و آنچه برای بیان چنین مقصودی کنایه آورده می‌شود، نهی از اصلِ نگاه‌کردن به آن است نه طولانی‌کردن و تداومِ آن؛ و آنچه از آیهٔ سورهٔ کهف نقل خواهیم کرد، بر این معنا گواهی می‌دهد.
و فرمودهٔ او: « وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ » (و بر آنان اندوه مخور)، یعنی از جهت زیاده‌روی آنان در تکذیب و ریشخند، و پافشاری‌شان بر اینکه به تو ایمان نیاورند، غمگین مباش.
و فرمودهٔ او: « وَ اخْفِضْ جَنٰاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ » (و بال خویش را برای مؤمنان فرو آور)؛ مفسران گفته‌اند: این تعبیر کنایه از فروتنی و نرم‌خویی است، و اصل آن بدین‌گونه است که پرنده هرگاه بخواهد جوجه‌هایش را در بر بگیرد، بال خود را بر فرازشان می‌گشاید. سپس بال را برای آنان فرود می‌آورد. این، سخن مفسران بود.
آنچه مفسران یاد کرده‌اند، هرچند ممکن است با آیاتی دیگر تأیید شود — مانند فرمودهٔ خداوند: «فَبِمٰا رَحْمَهٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْ» (پس به برکت رحمتی از سوی خدا با آنان نرم‌خو شدی؛ آل‌عمران: ۱۵۹) و کلام او در توصیف پیامبر (ص): «بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ» (نسبت به مؤمنان بسیار دلسوز و مهربان است؛ توبه: ۱۲۸) — اما آنچه در آیهٔ همتای این آیه آمده و می‌توان «فروآوردن بال» را با آن تفسیر کرد، شکیبایی‌ورزیدن و همراهی با مؤمنان است. این معنا مناسب آن است که کنایه از در آغوش گرفتن مؤمنان، و معطوف‌ساختنِ تمام همّت بر هم‌نشینی با آنان، تربیتشان و ادب‌کردنشان به ادب الهی باشد؛ یا کنایه از همراهی همیشگی با آنان و درنگ‌کردن در میانشان بدون جدایی، همان‌گونه که پرنده وقتی بالش را فرو می‌آورد، پرواز نمی‌کند و جدا نمی‌شود. خدای متعال می‌فرماید: «وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدٰاهِ وَ الْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَ لاٰ تَعْدُ عَيْنٰاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَهَ الْحَيٰاهِ الدُّنْيٰا» (و خود را در کنار کسانی که پروردگارشان را بامداد و شامگاه می‌خوانند و خشنودی او را می‌جویند به شکیبایی وادار، و چشمانت را از آنان برنگردان در حالی که زیور زندگی دنیا را می‌خواهی...؛ کهف: ۲۸).