تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ تکاثر

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « كَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ » (هرگز چنین نیست! اگر به علم‌الیقین بدانید، قطعاً دوزخ را خواهید دید)؛ این بازداشتن، ردع پس از ردع (تکرارِ هشدار و نهیِ پیشین) برای تأکید است، و «یقین» همان دانشی است که هیچ شک و تردیدی به آن راه نمی‌یابد.

و این سخن او: « لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ » (اگر به علم‌الیقین بدانید)، جوابِ «لو» در آن حذف شده و در تقدیر چنین است: «اگر حقیقتِ کار را به علم‌الیقین می‌دانستید، آنچه می‌دانستید شما را از تفاخر و فخرفروشی به فزونیِ مال بازمی‌داشت». و عبارتِ « لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ » (قطعاً دوزخ را خواهید دید) آغاز سخنی نو (استئناف) است در کلام، و حرفِ «لام» برای سوگند است؛ و معنا چنین است: «سوگند می‌خورم که قطعاً دوزخ را — که سزای این غفلت و سرگرم‌شدن است — خواهید دید». مفسران این‌گونه معنا کرده‌اند.

آنان گفته‌اند: جایز نیست عبارتِ « لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ » (قطعاً دوزخ را خواهید دید) جوابِ «لو»ی امتناعیه (حرف شرطی که بر واقع‌نشدنِ شرط و جواب دلالت می‌کند) باشد؛ زیرا دیدنِ دوزخ قطعی و حتمی‌الوقوع است، در حالی که جوابِ «لو» چنین نیست و تحقق نمی‌یابد.

اما این سخن مبتنی بر آن است که مقصود، دیدنِ دوزخ در روز قیامت باشد؛ چنان‌که می‌فرماید: «وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَريٰ» (و دوزخ برای هر بیننده‌ای آشکار شود؛ نازعات: ۳۶)، در حالی که این نکته مسلم نیست، بلکه ظاهر آن است که مقصود، دیدنِ دوزخ پیش از روز قیامت با دیدهٔ بصیرت است؛ یعنی همان رؤیتِ قلبی که از آثارِ یقین است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ كَذٰلِكَ نُرِي إِبْرٰاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ» (و این‌گونه ملکوتِ آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم تا از اهلِ یقین باشد؛ انعام: ۷۵) و بحث دربارهٔ آن پیش‌تر گذشت. این دیدنِ قلبی پیش از روز قیامت برای این سرگرم‌شدگان به تکاثر رخ نداده، بلکه در حقِ آنان ناممکن است؛ زیرا رسیدن به یقین برای آنان ناممکن گشته است.

تفسیر آیه‌های ۶ و ۷ با هم

و گفته شده است: دیدنِ نخست پیش از ورود به دوزخ در روز قیامت است، و دیدنِ دوم هنگامی است که به آن وارد می‌شوند.

و گفته شده است: دیدنِ نخست با شناخت و معرفت است و دیدنِ دوم با مشاهدهٔ عینی؛ و نیز گفته شده: مقصود دیدن پس از دیدن است که به استمرار و جاودانگی اشاره دارد؛ و سخنان دیگری نیز گفته شده که همگی وجوهی ضعیف‌اند.