تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ تکاثر

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در تفسیر «البرهان»، از بَرقی، از پدرش، از ابن‌ابی‌عُمَیر، از هشام بن سالم روایت شده است که امام صادق (ع) دربارهٔ اینکه خدای متعال می‌فرماید: « لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ » (اگر به علم‌الیقین آگاه بودید) فرمود: «المعاينة» (دیدن با چشم و مشاهدهٔ عینی).

می‌گویم: این روایت، معنایی را که پیش‌تر بیان کردیم تأیید می‌کند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « كَلاّٰ لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ » (هرگز چنین نیست! اگر به علم‌الیقین بدانید، قطعاً دوزخ را خواهید دید)؛ این بازداشتن، ردع پس از ردع (تکرارِ هشدار و نهیِ پیشین) برای تأکید است، و «یقین» همان دانشی است که هیچ شک و تردیدی به آن راه نمی‌یابد.

و این سخن او: « لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ » (اگر به علم‌الیقین بدانید)، جوابِ «لو» در آن حذف شده و در تقدیر چنین است: «اگر حقیقتِ کار را به علم‌الیقین می‌دانستید، آنچه می‌دانستید شما را از تفاخر و فخرفروشی به فزونیِ مال بازمی‌داشت». و عبارتِ « لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ » (قطعاً دوزخ را خواهید دید) آغاز سخنی نو (استئناف) است در کلام، و حرفِ «لام» برای سوگند است؛ و معنا چنین است: «سوگند می‌خورم که قطعاً دوزخ را — که سزای این غفلت و سرگرم‌شدن است — خواهید دید». مفسران این‌گونه معنا کرده‌اند.

آنان گفته‌اند: جایز نیست عبارتِ « لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ » (قطعاً دوزخ را خواهید دید) جوابِ «لو»ی امتناعیه (حرف شرطی که بر واقع‌نشدنِ شرط و جواب دلالت می‌کند) باشد؛ زیرا دیدنِ دوزخ قطعی و حتمی‌الوقوع است، در حالی که جوابِ «لو» چنین نیست و تحقق نمی‌یابد.

اما این سخن مبتنی بر آن است که مقصود، دیدنِ دوزخ در روز قیامت باشد؛ چنان‌که می‌فرماید: «وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَريٰ» (و دوزخ برای هر بیننده‌ای آشکار شود؛ نازعات: ۳۶)، در حالی که این نکته مسلم نیست، بلکه ظاهر آن است که مقصود، دیدنِ دوزخ پیش از روز قیامت با دیدهٔ بصیرت است؛ یعنی همان رؤیتِ قلبی که از آثارِ یقین است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ كَذٰلِكَ نُرِي إِبْرٰاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ لِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ» (و این‌گونه ملکوتِ آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم تا از اهلِ یقین باشد؛ انعام: ۷۵) و بحث دربارهٔ آن پیش‌تر گذشت. این دیدنِ قلبی پیش از روز قیامت برای این سرگرم‌شدگان به تکاثر رخ نداده، بلکه در حقِ آنان ناممکن است؛ زیرا رسیدن به یقین برای آنان ناممکن گشته است.