تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا كٰانَ هٰذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَريٰ مِنْ دُونِ اللّٰهِ » (و نشاید که این قرآن، بدون انتساب به خداوند، به دروغ بافته شده باشد) تا پایان آیه. پیش‌تر اشاره شد که نفی یک صفت یا معنا با نفیِ بودن (نفیِ کون)، نفیِ شأن و آمادگی را می‌رساند و این رساتر و بلیغ‌تر از نفیِ خودِ آن فعل است؛ بنابراین میان سخن ما که بگوییم «ما كان زيد ليقوم» (در شأن زید نبود که به پا خیزد) و اینکه بگوییم «لم يقم» یا «ما قام زيد» (زید برنخاست) تفاوت است؛ چرا که عبارت نخست دلالت می‌کند که برخاستن اصلاً در شأن زید نبوده و هیچ زمینه‌ای برای آن نداشته است، اما عبارت دوم تنها برخاستن را از او نفی می‌کند. در قرآن کریم از این شیوه فراوان آمده است؛ مانند این کلام الهی:

«فَمٰا كٰانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمٰا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ:» (یونس: ۷۴: پس بر آن نبودند که به آنچه پیش‌تر تکذیب کرده بودند ایمان آورند) و سخن او: «مٰا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتٰابُ وَ لاَ الْإِيمٰانُ» (شوری: ۵۲: تو نمی‌دانستی کتاب و ایمان چیست) و «و قوله وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيَظْلِمَهُمْ» (عنکبوت: ۴۰: و خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند). بنابراین سخن خدای متعال: « وَ مٰا كٰانَ هٰذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَريٰ مِنْ دُونِ اللّٰهِ » چنان‌که گفته شده، نفی شأنیتِ افترا از قرآن است و این رساتر از نفی وقوعِ بالفعلِ آن است؛ و معنا چنین است: هرگز در شأن این قرآن و در صلاحیت آن نیست که افترایی از غیر خدا باشد که به دروغ بر خدای پاک و منزه بسته شود.

و سخن خدای متعال: « وَ لٰكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ » یعنی تصدیق و تأیید کتاب آسمانیِ نازل‌شده‌ای که حاضر و پیش روی مردم است، و آن دو کتاب تورات و انجیل هستند؛ چنان‌که از زبان حضرت مسیح(ع) نقل شده است که فرمود: «يٰا بَنِي إِسْرٰائِيلَ إِنِّي رَسُولُ اللّٰهِ إِلَيْكُمْ مُصَدِّقاً لِمٰا بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْرٰاهِ» (صف: ۶: ای بنی‌اسرائیل! من فرستادهٔ خدا به‌سوی شمایم و توراتی را که پیش روی من است تصدیق می‌کنم). و توصیف آن دو کتاب با تعبیرِ «پیش روی آن» (ما بین یدیه)، با وجود پیشینه‌بودنِ آن دو نسبت به قرآن، از آن روست که کتاب‌های دیگری جز این دو، مانند کتاب نوح و کتاب ابراهیم(ع) نیز وجود داشته است؛ بنابراین هرگاه تقدّم همهٔ آن‌ها بر قرآن در نظر گرفته شود، آن کتابی که از نظر زمانی به قرآن نزدیک‌تر بوده—یعنی تورات و انجیل—با وصفِ «پیش روی آن» توصیف می‌شود.

و گاه گفته شده است مقصود از «آنچه پیش روی آن است» رخدادهایی است که پس از نزول قرآن واقع می‌شود، مانند برانگیخته‌شدن مردگان، رستاخیز، حسابرسی و پاداش و کیفر؛ ولی این سخن بی‌ارزش است.

و سخن خدای متعال: « وَ تَفْصِيلَ الْكِتٰابِ » بر « تَصْدِيقَ » عطف است و با دلالت سیاق، مقصود از «الکتاب» جنس کتاب‌های آسمانی است که از سوی خدای پاک و منزه بر پیامبرانش فرو فرستاده شده است؛ و «تفصیل» به معنای جداسازی و تبیینِ بخش‌هایی است که در یکدیگر ادغام شده و گوشه‌ای از آن در گوشه‌ای دیگر پیچیده شده بود، تا با روشنگری و شرح آشکار گردد.

در این کلام، دلالتی است بر اینکه دین الهیِ نازل‌شده بر پیامبرانش(ع) یکی است و در آن هیچ اختلافی جز از جهت اجمال (کوتاه‌گویی) و تفصیل (شرح و بسط) وجود ندارد، و قرآن آنچه را دیگر کتاب‌ها به اجمال آورده‌اند به تفصیل بیان می‌کند؛ همان‌طور که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْإِسْلاٰمُ» (آل‌عمران: ۱۹: همانا دین در نزد خدا اسلام است).

و نیز بر اینکه قرآن کریم شرح‌دهنده و تفصیل‌بخشِ آن چیزهایی است که کتاب‌های آسمانیِ پیشین به اجمال آورده بودند و نگهبان و حاکم بر همهٔ آن‌هاست؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «وَ أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ الْكِتٰابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِمٰا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتٰابِ وَ مُهَيْمِناً عَلَيْهِ» (مائده: ۴۸: و ما این کتاب را به حق بر تو فرو فرستادیم، در حالی که تصدیق‌کنندهٔ کتاب‌های پیش از خود و حاکم و نگهبان بر آن‌هاست). و فرمودهٔ او: « لاٰ رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعٰالَمِينَ » یعنی شکی در آن نیست و از سوی پروردگار جهانیان است، و جملهٔ دوم در حکم علّت برای جملهٔ نخست است.