تفسیر آیهٔ ۳۶ سورهٔ یونس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاّٰ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لاٰ يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً » (و بیشتر آنان جز از گمان پیروی نمی‌کنند؛ به راستی که گمانْ هرگز انسان را از حق بی‌نیاز نمی‌کند). فعل «أغني يغني» هم با حرف اضافهٔ «مِن» متعدی می‌شود و هم با «عَن»؛ و در کلام الهی به هر دو شکل آمده است: با «مِن» مانند همین آیه، و با «عَن» مانند این سخن خدای متعال: «مٰا أَغْنيٰ عَنِّي مٰالِيَهْ:» (مال و دارایی‌ام هیچ دردی از من دوا نکرد و عذابی را از من برطرف نساخت؛ حاقه: ۲۸).

و اینکه پیروی از گمان را به «بیشتر آنان» نسبت داد، به این دلیل است که گروه اندکی از ایشان—یعنی پیشوایان گمراهی—به حق یقین داشتند و باطل را بر آن ترجیح ندادند و مردم را به آن فرانخواندند مگر از روی ستمگری و سرکشی؛ همان‌طور که خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ الْبَيِّنٰاتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ» (و در آن اختلاف نکردند مگر همان کسانی که کتاب به آنان داده شد، آن هم پس از آنکه دلایل روشن برایشان آمد، تنها به خاطر ستم و زیاده‌خواهی که میانشان بود؛ بقره: ۲۱۳).

اما اکثریتِ آنان، صرفاً از سر تقلید و به سبب خوش‌گمانی به پدرانشان، از آنان پیروی می‌کردند.

و این فرمودهٔ پروردگار: « إِنَّ اللّٰهَ عَلِيمٌ بِمٰا يَفْعَلُونَ » (بی‌تردید خدا به آنچه انجام می‌دهند داناست)، دلیلی برای جملهٔ « وَ مٰا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاّٰ ظَنًّا » است؛ و معنایش این است که خدای متعال به کارهایی که به جا می‌آورند کاملاً آگاه است و می‌داند که کارهایشان تنها بر پایهٔ پیروی از گمان است.