تفسیر آیهٔ ۴۰ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَكُلاًّ أَخَذْنٰا بِذَنْبِهِ » (پس هر یک را به گناهش گرفتار ساختیم...) تا آخر آیه؛ یعنی هر یک از امت‌های یادشده را به کیفر گناهش فرو گرفتیم. سپس به بیان جزئیات پرداخت و فرمود: « فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنٰا عَلَيْهِ حٰاصِباً » (پس بر برخی از آنان بادی سنگ‌ریزان فرستادیم). «حاصِب» به معنای سنگ‌ریزه است، و گفته شده بادی است که سنگ‌ریزه پرتاب می‌کند؛ بنا بر معنای نخست، آنان قوم لوط بودند و بنا بر معنای دوم، قوم عاد. « وَ مِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَهُ » (و برخی از آنان را فریاد مرگبار فرو گرفت) و آنان قوم ثمود و قوم شعیب بودند. « وَ مِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنٰا بِهِ الْأَرْضَ » (و برخی را در زمین فرو بردیم) که او قارون بود. « وَ مِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنٰا » (و برخی را غرق کردیم) و آنان قوم نوح و نیز فرعون و هامان و قومِ آن دو بودند.

سپس خدای سبحان به تمام سرگذشت‌های یادشده و سرانجام کار آن امت‌ها در گرفتاری و عذاب بازگشت، و با بیانی فراگیر روشن ساخت که آنچه آنان را به این فرجام دچار کرد، ستمی از جانب خدای سبحان نبود، بلکه به سبب ستمی بود که خودشان بر خویشتن روا داشتند؛ ازاین‌رو فرمود: « وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لٰكِنْ كٰانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ » (و خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند، بلکه خودشان به خویشتن ستم می‌کردند)؛ یعنی خداوند آنان را در برابر ستمشان کیفر می‌دهد، زیرا این جهان سرای امتحان و آزمون است و این همان سنت الهیِ برگشت‌ناپذیری است که گریزی از آن نیست؛ پس هر کس راه یابد، به سود خود راه یافته و هر کس گمراه شود، به زیان خود گمراه گشته است.