تفسیر آیهٔ ۱۰۴ سورهٔ توبه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبٰادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقٰاتِ وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِيمُ » (مگر ندانسته‌اند که تنها خداست که توبه را از بندگانش می‌پذیرد و صدقات را می‌گیرد، و اینکه تنها خداوند بسیار توبه‌پذیر و مهربان است؟) این جمله پرسشی انکاری است که به انگیزهٔ تشویق مردم به پرداخت زکات مطرح شده است؛ چراکه آنان صدقه را تنها برای خدا می‌دهند، و اگر آن را به پیامبر یا کارگزار و مأمور گردآوریِ او تحویل می‌دهند، از آن روست که او از سوی خدا مأمورِ گرفتن آن است؛ بنابراین پرداختن به او، پرداختن به خدا، و گرفتنِ او، گرفتن از سوی خدا شمرده می‌شود؛ پس در حقیقت گیرندهٔ صدقه، خدای پاک و منزه است. خدای متعال در موارد مشابه نیز می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِينَ يُبٰايِعُونَكَ إِنَّمٰا يُبٰايِعُونَ اللّٰهَ يَدُ اللّٰهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ:» (بی‌تردید کسانی که با تو بیعت می‌کنند، جز این نیست که با خدا بیعت می‌کنند؛ دست خدا بالای دست‌های آنان است؛ فتح: ۱۰) و می‌فرماید: « وَ مٰا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لٰكِنَّ اللّٰهَ رَميٰ:» (و هنگامی که تیر انداختی، تو نینداختی، بلکه خدا انداخت؛ انفال: ۱۷) و در بیانی عام می‌فرماید: «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطٰاعَ اللّٰهَ:» (هر کس از پیامبر فرمان ببرد، بی‌گمان از خدا فرمان برده است؛ نساء: ۸۰).

پس هرگاه با آیه‌ای مانند « أَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ » (مگر ندانسته‌اند که خدا...) به مردم یادآوری شود، انگیزه‌هایشان برانگیخته می‌گردد و مشتاق می‌شوند که با پروردگارشان معامله کنند و با او دست دهند و دست‌هایشان دست او را لمس کند — که البته خداوند از عوارض جسمانی منزّه و از درآمیختن با ویژگی‌های پدیده‌های نوپدید بسی والاتر است.

و همراه ساختن صدقه با توبه از آن روست که توبه انسان را پاک می‌سازد و پرداخت صدقه نیز پاکیزه‌کننده است؛ بنابراین صدقه‌دادن نوعی توبهٔ مالی است، همان‌گونه که توبه نیز به‌منزلهٔ صدقه‌ای در اعمال و رفتارهاست. ازاین‌رو، به دنبال آغاز آیه، این سخن را در پایان عطف کرد که: « وَ أَنَّ اللّٰهَ هُوَ التَّوّٰابُ الرَّحِيمُ » (و اینکه تنها خداوند بسیار توبه‌پذیر و مهربان است) و بندگانش را به دو نام «تواب» و «رحیم» خود یادآوری نمود و میان توبه و صدقه‌دادن جمع کرد.

از این آیه روشن شد که صدقه‌دادن و پرداخت زکات، خود نوعی توبه است.

بحث روایی

و در تفسیر «البرهان» از صدوق به سندش از سلیمان بن مِهران آمده است که امام صادق (ع) دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ يَأْخُذُ الصَّدَقٰاتِ » (و صدقات را می‌گیرد) [توبه: ۱۰۴] فرمود: «آن‌ها را از اهلش می‌پذیرد و بر آن پاداش می‌دهد.»

و در تفسیر عیاشی، از مالک بن عطیه روایت شده است که امام صادق (ع) فرمود: علی بن الحسین (ع) فرمود: «من از جانب پروردگارم ضمانت می‌کنم که هیچ صدقه‌ای در دست بنده قرار نمی‌گیرد، مگر آنکه پیش از آن در دست پروردگار قرار گرفته باشد؛ و این همان سخن خداوند است که: « هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَهَ عَنْ عِبٰادِهِ وَ يَأْخُذُ الصَّدَقٰاتِ » (اوست که توبه را از بندگانش می‌پذیرد و صدقه‌ها را دریافت می‌دارد [توبه: ۱۰۴]).»

می‌گویم: در همین معنا، روایت‌های دیگری نیز از پیامبر (ص)، علی، ابوجعفر [امام باقر] و ابوعبدالله [امام صادق] (ع) نقل شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۷ تا ۱۰۶ با هم

این سخن در امتداد هدف پیشین جاری است و وضعیت بادیه‌نشینان را در کفر، نفاق و ایمانشان روشن می‌سازد، و در میان این آیات، آیهٔ مربوط به صدقه (زکات) نیز آمده است. ادامه در متن کامل