وَجِاْيٓءَ يَوۡمَئِذِۭ بِجَهَنَّمَۚ يَوۡمَئِذٖ يَتَذَكَّرُ ٱلۡإِنسَٰنُ وَأَنَّىٰ لَهُ ٱلذِّكۡرَىٰ
و در آن روز دوزخ را حاضر آورند؛ در آن روز انسان پند می‌گیرد، اما این پند گرفتن کجا برای او سودی خواهد داشت؟
تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر
بحث روایی
تفسیر آیه‌های ۲۱ تا ۲۳ با هم
و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از علی بن ابی‌طالب روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود:
«آیا می‌دانید تفسیر این آیه چیست: « كَلاّٰ إِذٰا دُكَّتِ الْأَرْضُ -إلي قوله- وَ جِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ » (هرگز چنین نیست؛ آن‌گاه که زمین سخت درهم کوبیده شود... تا آنجا که می‌فرماید: و در آن روز جهنم را بیاورند)؟ سپس فرمود: چون روز قیامت شود، جهنم را با هفتاد هزار مهار می‌کشند که در دست هفتاد هزار فرشته است؛ پس چنان رمیدنی می‌رَمَد که اگر خدا نگاهش نمی‌داشت، آسمان‌ها و زمین را می‌سوزاند.»
می‌گویم: این معنا از ابوسعید [خُدری] و ابن‌مسعود نیز روایت شده است؛ و از طریق شیعه هم در «امالی» شیخ [طوسی]، به اسنادش از داوود بن سلیمان، از امام رضا، از پدرانش، از علی (ع)، از پیامبر (ص) روایت شده است.
تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ فجر، از «المیزان فی تفسیر القرآن»، علامه سید محمدحسین طباطبایی، جلد ۲۰، صفحهٔ ۲۸۴ تا ۲۸۷ (چاپ بیروت، مؤسسهٔ اعلمی) — تفسیر روان المیزان، tafsiralmizan.ir/ayah/89/23/
تفسیر این آیه در المیزان
بیان
خدای متعال می‌فرماید: « وَ جِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ » (و در آن روز جهنم آورده شود) تا پایان آیه. بعید نیست که مقصود از آوردن جهنم، آشکار ساختن آن برای آنان باشد؛ همان‌گونه که در سخن خدای متعال آمده است: «وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَريٰ» (نازعات: ۳۶؛ و دوزخ برای هر بیننده‌ای آشکار گردد) و نیز این کلام او:
«وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِلْغٰاوِينَ» (شعراء: ۹۱؛ و دوزخ برای گمراهان آشکار گردد)، و کلام دیگرش: «لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَهٍ مِنْ هٰذٰا فَكَشَفْنٰا عَنْكَ غِطٰاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» (ق: ۲۲؛ قطعاً از این روز در غفلت بودی، پس پرده‌ات را از تو کنار زدیم و امروز دیده‌ات تیزبین است).
و کلام خدای متعال: « يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسٰانُ » (در آن روز انسان متذکر می‌شود)، یعنی به روشن‌ترین وجه به یاد می‌آورد و درمی‌یابد آنچه در زندگی دنیا از خیر یا شر به او داده می‌شد، از باب آزمایش و امتحان الهی بود و او در فرمانِ پروردگارش کوتاهی کرده است؛ این نکته‌ای است که سیاق آیات آن را افاده می‌کند.
و فرموده است: « وَ أَنّٰي لَهُ الذِّكْريٰ » (و این یادآوری کجا به سود اوست؟)؛ یعنی این تذکر از کجا برای او سودمند خواهد بود؟ این تعبیر کنایه از بی‌فایده بودنِ آن برای اوست؛ زیرا تذکر و بیداری تنها زمانی سود می‌بخشد که انسان بتواند آنچه را در آن کوتاهی کرده با توبه و عمل شایسته جبران کند، در حالی که آن روز، روز پاداش و کیفر است نه روز بازگشت و عمل.