تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ فجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ جٰاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا » (و پروردگارت بیاید و فرشتگان صف‌اندرصف حاضر شوند). نسبت دادنِ «آمدن» به خدای متعال از آیات متشابه است که این سخن خدای متعال بر آن حاکم و روشنگر است: «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ» (هیچ چیزی همانند او نیست) [شوری: ۱۱] و نیز آنچه در آیاتِ قیامت از ویژگی‌های آن روز آمده است؛ مانند گسسته شدنِ اسباب، برطرف شدنِ پرده‌ها از برابر مردم و آشکار شدنِ اینکه همانا خدا، حقِ آشکار است.

و آنچه در روایات آمده که مراد از آمدن خدای متعال، آمدن فرمان اوست، به همین معنا بازمی‌گردد؛ خدای متعال می‌فرماید:

«وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلّٰهِ» (و در آن روز، فرمان تنها از آنِ خداست) [انفطار: ۱۹]. و سخن خدای متعال این وجه را تا اندازه‌ای تأیید می‌کند که می‌فرماید: «هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللّٰهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمٰامِ وَ الْمَلاٰئِكَهُ وَ قُضِيَ الْأَمْرُ» (آیا جز این انتظار دارند که خدا در سایبان‌هایی از ابر و فرشتگان نزدشان بیایند و کار پایان یابد؟) [بقره: ۲۱۰]؛ به ویژه هرگاه در کنار این سخنِ او قرار گیرد: «هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاّٰ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلاٰئِكَهُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ» (آیا جز این انتظار دارند که فرشتگان نزدشان بیایند یا فرمان پروردگارت فرا رسد؟) [نحل: ۳۳]. بر این اساس، در اینجا مضافی محذوف است و تقدیر کلام «جاء أمر ربک» (فرمان پروردگارت بیاید) است، یا اینکه نسبت دادنِ آمدن به خدای متعال از باب مجاز عقلی است.

و سخن دربارهٔ نسبت دادنِ آمدن به فرشتگان و صف‌درصف بودنِ آنان، همان است که پیش‌تر گذشت.

بحث روایی

و در «عیون [اخبار الرضا]»، در باب احادیثِ رسیده از امام رضا (ع) دربارهٔ توحید، با سندش از علی بن فضال، از پدرش روایت شده است که گفت: از امام رضا (ع) دربارهٔ این سخن خدای عزوجل پرسیدم: « وَ جٰاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا » (و پروردگارت و فرشتگان صف‌درصف بیایند)؛ پس فرمود: «خدای پاک و منزه به آمدن و رفتن وصف نمی‌شود و از جابه‌جایی برتر و والاتر است؛ بلکه مقصود از آن این است که: و فرمان پروردگارت می‌آید.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۱ تا ۲۳ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از علی بن ابی‌طالب روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود:

«آیا می‌دانید تفسیر این آیه چیست: « كَلاّٰ إِذٰا دُكَّتِ الْأَرْضُ -إلي قوله- وَ جِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ » (هرگز چنین نیست؛ آن‌گاه که زمین سخت درهم کوبیده شود... تا آنجا که می‌فرماید: و در آن روز جهنم را بیاورند)؟ سپس فرمود: چون روز قیامت شود، جهنم را با هفتاد هزار مهار می‌کشند که در دست هفتاد هزار فرشته است؛ پس چنان رمیدنی می‌رَمَد که اگر خدا نگاهش نمی‌داشت، آسمان‌ها و زمین را می‌سوزاند.»

می‌گویم: این معنا از ابوسعید [خُدری] و ابن‌مسعود نیز روایت شده است؛ و از طریق شیعه هم در «امالی» شیخ [طوسی]، به اسنادش از داوود بن سلیمان، از امام رضا، از پدرانش، از علی (ع)، از پیامبر (ص) روایت شده است.