تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ فجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « كَلاّٰ إِذٰا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا » (هرگز چنین نیست! آن‌گاه که زمین سخت کوبیده و خرد شود). «دَكّ» همان کوبیدنِ شدید است، و منظور از قید زمان («إِذٰا»)، فرا رسیدن روز قیامت است.

این کلام، ردع و بازداشتنِ دوباره‌ای است از آنچه انسان در دو حالتِ توانگری و تنگدستی می‌گوید؛ و سخن خدای متعال: « إِذٰا دُكَّتِ الْأَرْضُ » (آن‌گاه که زمین سخت کوبیده شود...) در جایگاه بیان دلیل برای این بازداشتن است. چکیدهٔ معنا این است که: ماجرا چنان نیست که انسان می‌گوید؛ چراکه او با برپایی قیامت به یاد خواهد آورد که زندگی دنیا و توانگری و فقر و مانند این‌ها که در آن وجود دارد، مقصودِ بالذات نبوده‌اند، بلکه آزمون و امتحانی از جانب خدای متعال بوده‌اند تا نیک‌بخت را از بدبخت بازشناسد و انسان در آن، توشهٔ زندگیِ آخرتش را فراهم کند؛ ولی حقیقت امر بر او پوشیده ماند و دنیا را کرامتی دانست که خودْ هدف است، از این رو به آن سرگرم شد و چیزی برای زندگیِ آخرت خویش پیش نفرستاد؛ در آن هنگام آرزو می‌کند و می‌گوید: ای کاش برای زندگی‌ام چیزی پیش فرستاده بودم! و البته این آرزو هیچ بهره‌ای از عذاب را از او برنمی‌گرداند.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ سخن خدا: « كَلاّٰ إِذٰا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا » (چنین نیست؛ آنگاه که زمین سخت در هم کوبیده شود) آمده است که فرمود: منظور، زلزله است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲۱ تا ۲۳ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌مردویه از علی بن ابی‌طالب روایت کرده است که گفت: پیامبر خدا (ص) فرمود:

«آیا می‌دانید تفسیر این آیه چیست: « كَلاّٰ إِذٰا دُكَّتِ الْأَرْضُ -إلي قوله- وَ جِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ » (هرگز چنین نیست؛ آن‌گاه که زمین سخت درهم کوبیده شود... تا آنجا که می‌فرماید: و در آن روز جهنم را بیاورند)؟ سپس فرمود: چون روز قیامت شود، جهنم را با هفتاد هزار مهار می‌کشند که در دست هفتاد هزار فرشته است؛ پس چنان رمیدنی می‌رَمَد که اگر خدا نگاهش نمی‌داشت، آسمان‌ها و زمین را می‌سوزاند.»

می‌گویم: این معنا از ابوسعید [خُدری] و ابن‌مسعود نیز روایت شده است؛ و از طریق شیعه هم در «امالی» شیخ [طوسی]، به اسنادش از داوود بن سلیمان، از امام رضا، از پدرانش، از علی (ع)، از پیامبر (ص) روایت شده است.