تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ انفطار

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ » (هر کسی آنچه را پیش فرستاده و پس انداخته است خواهد دانست). مقصود از علم، آگاهی تفصیلیِ هر نفس از کارهایی است که در دنیا انجام داده است؛ و این دانایی غیر از آن علمی است که بر اثر گشوده شدن نامهٔ اعمال برای او پدید می‌آید؛ به دلیل ظاهرِ این سخن خدای متعال که می‌فرماید: «بَلِ الْإِنْسٰانُ عَليٰ نَفْسِهِ بَصِيرَهٌ وَ لَوْ أَلْقيٰ مَعٰاذِيرَهُ» (قیامت: ۱۵: «بلکه انسان خودش بر خود آگاه و بیناست، هرچند عذرهایش را درافکند»)، و این سخن او که می‌فرماید: «يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسٰانُ مٰا سَعيٰ» (نازعات: ۳۵: «روزی که انسان آنچه را برایش کوشیده است به یاد می‌آورد»)، و این کلام او: «يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مٰا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَ مٰا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ» (آل عمران: ۳۰: «روزی که هر کسی هر کار نیکی را که انجام داده حاضر می‌یابد، و آنچه را از بدی کرده است [نیز حاضر می‌بیند]»).

و مراد از «نَفْس»، جنسِ آن است که معنای عموم و فراگیری (همهٔ انسان‌ها) را می‌رساند. و مقصود از «آنچه پیش فرستاده»، کارهایی است که در طول زندگی خود به جا آورده است، و مراد از «آنچه پس انداخته»، رسم و سنّت نیک یا بدی است که پایه‌گذاری کرده و پس از مرگش بدان عمل شده است و از این رو در کارنامهٔ اعمالش ثبت می‌شود؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ نَكْتُبُ مٰا قَدَّمُوا وَ آثٰارَهُمْ» (یس: ۱۲: «و آنچه را پیش فرستاده‌اند و آثارشان را می‌نویسیم»).

و گفته شده است: مقصود از «آنچه پیش فرستاده و پس انداخته»، کارهایی است که در آغاز عمر انجام داده و کارهایی که در پایان عمرش به جا آورده است، که در این صورت کنایه از دربرگرفتن و شمارش همهٔ اعمال خواهد بود.

و دربارهٔ معنای پیش فرستادن و پس انداختن، وجوه دیگری نیز گفته شده که چندان درخور توجه نیستند و در تفسیرهای مفصل آمده‌اند؛ هر کس می‌خواهد از آن‌ها آگاه شود به همان کتاب‌ها مراجعه کند.

و پیش از این در تفسیر این سخن خدای متعال: «لِيَمِيزَ اللّٰهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ» (انفال: ۳۷: «تا خدا ناپاک را از پاک جدا سازد»)، سخنی گذشت که یادآوری‌اش در اینجا نیز سودمند است.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، حاکم از حذیفه روایت کرده و آن را صحیح دانسته است که گفت: پیامبر (ص) فرمود: «مَنِ اسْتَنَّ خَيْراً فَاسْتُنَّ بِهِ فَلَهُ أَجْرُهُ-وَ مِثْلُ أُجُورِ مَنِ اتَّبَعَهُ غَيْرَ مُنْتَقَصٍ مِنْ أُجُورِهِمْ-وَ مَنِ اسْتَنَّ شَرّاً فَاسْتُنَّ بِهِ فَلَهُ وِزْرُهُ-وَ مِثْلُ أَوْزَارِ مَنِ اتَّبَعَهُ غَيْرَ مُنْتَقَصٍ مِنْ أَوْزَارِهِمْ» (هر کس سنّت نیکی بگذارد و بدان عمل شود، پاداش آن و مانند پاداش‌های پیروانش برای اوست، بی‌آنکه از پاداش‌های آنان کم شود؛ و هر کس سنّت بدی بگذارد و بدان عمل شود، گناه آن و مانند گناهان پیروانش بر دوش اوست، بی‌آنکه از بار گناه آنان کاسته شود)؛ و حذیفه آیهٔ « عَلِمَتْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ » را تلاوت کرد.