تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ انفطار

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

فریب‌خوردگی و غرور، به دو صفت ربوبیت و کرمِ خدای متعال وابسته شده است تا دلیلی بر متوجه شدن این سرزنش و توبیخ باشد؛ زیرا سرکشیِ بندهٔ پرورده‌شده و فرورفتنش در نافرمانیِ پروردگاری که کار او را تدبیر می‌کند و نعمت‌های آشکار و پنهانش وی را فرا گرفته است، کفرانی است که فطرت سلیم در زشتیِ آن و سزاواریِ کیفر بر آن هیچ تردیدی ندارد؛ به‌ویژه هنگامی که پروردگارِ نعمت‌بخش، کریمی باشد که از نعمت‌ها و عطاهایش سودی برای خود نمی‌خواهد و در برابر آن عوض و پاداشی از نعمت‌گیرنده نمی‌طلبد، در احسانِ خود گذشت دارد و از خطا و گناهی که بنده از روی نادانی مرتکب می‌شود درمی‌گذرد؛ پس ناسپاسی در این حال، بسیار زشت‌تر و متوجه شدن نکوهش و سرزنش، شدیدتر و آشکارتر خواهد بود.

از این رو، سخن خدای متعال: « يٰا أَيُّهَا الْإِنْسٰانُ مٰا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ » (ای انسان، چه چیز تو را به پروردگار بزرگوارت مغرور ساخت و فریب داد؟) پرسشی توبیخی است که انسان را به سبب ناسپاسیِ ویژه‌ای سرزنش می‌کند که هیچ بهانه‌ای برای عذرخواهی از آن ندارد، و آن کفرانِ نعمت پروردگاری کریم و بزرگوار است.

و انسان حق ندارد در پاسخ بگوید: «پروردگارا، کرمِ تو مرا مغرور ساخت و فریب داد»؛ چرا که خدای پاک و منزه در قضای حتمی‌اش چنین حکم رانده و آن را با زبان پیامبرانش ابلاغ فرموده است: «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذٰابِي لَشَدِيدٌ» (إبراهیم: ۷؛ اگر شکرگزاری کنید، حتماً [نعمت] شما را می‌افزایم، و اگر ناسپاسی کنید، قطعاً عذاب من بسیار سخت است)، و فرموده است: «فَأَمّٰا مَنْ طَغيٰ وَ آثَرَ الْحَيٰاهَ الدُّنْيٰا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْويٰ» (نازعات: ۳۷-۳۹؛ اما آن‌کس که طغیان کرد و زندگی دنیا را ترجیح داد، بی‌گمان دوزخ جایگاه اوست)، و آیات دیگری از این دست که تصریح می‌کنند ستیزه‌جویان هیچ راه گریزی از عذاب ندارند و کرم الهی در روز قیامت شامل حالشان نمی‌شود؛ خدای متعال فرموده است: «وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهٰا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ» (اعراف: ۱۵۶؛ و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است، پس به‌زودی آن را برای کسانی که تقوا پیشه می‌کنند مقرر می‌دارم). اگر برای انسانِ نافرمان همین سخن بس بود که بگوید: «غرني كرمك» (کرمت مرا مغرور ساخت)، باید همان‌گونه که عذاب از مؤمنِ گناهکار برداشته می‌شود از کافرِ ستیزه‌جو نیز دفع می‌شد؛ در حالی که پس از بیانِ حجت، هیچ عذری پذیرفته نیست.

از اینجا روشن می‌شود که سخن برخی مفسران جایی ندارد که گفته‌اند: توصیف پروردگار به «کریم»، از بابِ تلقین حجت (یاد دادن عذر و دلیل به انسان) است و خودِ این کار نیز برخاسته از کرم است.

چگونه چنین باشد؟ در حالی که سیاقِ آیات، سیاقِ بیم‌دادن و وعید است و سخن به آیاتی مانند این فرموده ختم می‌شود که: «وَ إِنَّ الْفُجّٰارَ لَفِي جَحِيمٍ يَصْلَوْنَهٰا يَوْمَ الدِّينِ وَ مٰا هُمْ عَنْهٰا بِغٰائِبِينَ» (انفطار: ۱۴-۱۶؛ بدکاران در دوزخ‌اند، در روز جزا بدان درآیند و هرگز از آن دور و غایب نباشند).

بحث روایی

و در همان کتاب، عبد بن حمید از صالح بن مسمار روایت کرده است که گفت: به من رسید که پیامبر (ص) این آیه را تلاوت فرمود: « يٰا أَيُّهَا الْإِنْسٰانُ مٰا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ »؛ سپس فرمود: نادانی‌اش [او را فریفت].

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶ تا ۸ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الْإِنْسٰانُ مٰا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ -إلي قوله- رَكَّبَكَ » (ای انسان، چه چیز تو را در برابر پروردگار بزرگوارت مغرور ساخت و فریب داد؟... که تو را سامان داد و ترکیب کرد)؛ این کلام، سرزنش و توبیخی برای انسان است، و مراد از این انسان، تکذیب‌کنندهٔ روز جزاست؛ چنان‌که از سیاقِ دربردارندهٔ سخنِ « بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ » (بلکه شما روز جزا را دروغ می‌شمارید) برمی‌آید. تکذیب روز جزا، کفر و انکارِ تشریعِ دین است، و انکارِ دین نیز انکارِ ربوبیت (پروردگاریِ) خدای متعال است. و اینکه خطاب را متوجه او از آن حیث که «انسان» است کرده، برای این است که دلیلی روشن یا در حکمِ دلیل باشد بر اثبات خصلت‌ها و ویژگی‌هایی از نعمت‌هایش که در ادامه یاد می‌کند؛ نعمت‌هایی که مجموع آن‌ها ویژۀ انسان است.

تفسیر آیه‌های ۶ و ۷ با هم

بر همین قیاس است کارهای دیگرِ اندام‌ها و نیروهای وجودِ انسان که هزاران هزار است و در شمارش نمی‌گنجد؛ و همهٔ این‌ها از تدبیر خدای متعال است و اوست که این نعمت‌ها را افاضه می‌کند و می‌بخشد، بی‌آنکه از این کار سودی برای خود بخواهد و بدون آنکه فراموشیِ شکر و ناسپاسیِ نعمت از سوی انسان، مانع بخشش او گردد؛ پس اوست پروردگارِ کریم و بزرگوارِ انسان.