تفسیر آیهٔ ۱۵ سورهٔ قیامه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و سخن خدای متعال که: « وَ لَوْ أَلْقيٰ مَعٰاذِيرَهُ »؛ «معاذیر» جمعِ معذرت است و آن بیان موانعی است که انسان را از انجام کارِ مطلوب بازداشته است؛ و معنا چنین است: او خود بر باطن خویشتن بینا و آگاه است، هرچند برای دفاع از خود مجادله کند و عذرهایی در میان آورد تا عذاب را از خود برگرداند.

و گفته شده است: «معاذیر» جمع «مِعذار» به معنای پرده و پوشش است؛ و معنا این است که: هرچند پرده‌ها را فرو افکند تا کردارش پنهان بماند، باز نفس او بر ضدش گواه است؛ و سرانجامِ هر دو وجه یکی است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۴ و ۱۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « بَلِ الْإِنْسٰانُ عَليٰ نَفْسِهِ بَصِيرَهٌ وَ لَوْ أَلْقيٰ مَعٰاذِيرَهُ » (بلکه انسان بر نفس خویش بیناست، هرچند عذرهای خود را در میان آورد). این سخن، اعراض از کلام پیشین (« يُنَبَّؤُا الْإِنْسٰانُ »: به انسان خبر داده می‌شود...) است؛ و «بصیرت» به معنای دید قلبی و درک باطنی است و به کار بردن آن برای انسان، از باب مبالغه است (مانند آنکه دربارهٔ شخص بسیار عادل بگویند: «زيدٌ عَدلٌ: زيد خودِ عدالت است»)؛ یا در تقدیر، «الانسان ذو بصيرة علي نفسه» (انسان دارای بینایی و آگاهی بر خویشتن است) بوده است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۴ و ۱۵ با هم

و در همان کتاب دربارهٔ سخن خدای متعال: « بَلِ الْإِنْسٰانُ عَليٰ نَفْسِهِ بَصِيرَهٌ- وَ لَوْ أَلْقيٰ مَعٰاذِيرَهُ » آمده است: «می‌داند چه کرده است، هرچند عذر و بهانه بیاورد.»

و در «کافی» به سند خود از عمر بن یزید روایت شده است که گفت: با امام صادق (ع) شام می‌خوردم که آن حضرت این آیه را تلاوت فرمود: «بَلِ الْإِنْسٰانُ عَليٰ نَفْسِهِ بَصِيرَهٌ وَ لَوْ أَلْقيٰ مَعٰاذِيرَهُ» (بلکه انسان به خویشتن بیناست، هرچند عذرهایش را در میان آورد)، سپس فرمود: «ای اباحفص، انسان چه سودی می‌برد از این‌که نزد مردم عذری برخلاف آنچه خدا از او می‌داند بیاورد؟ همانا پیامبر خدا (ص) می‌فرمود: هر کس باطنی را پنهان دارد، خداوند جامه‌اش را بر او می‌پوشاند؛ اگر خیر باشد خیری، و اگر شر باشد شری».