تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ قیامه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

پس این فرموده که « لاٰ تُحَرِّكْ بِهِ لِسٰانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ » (زبانت را به [خواندن] آن مگردان تا در آن شتاب کنی [قیامت: ۱۶])، خطاب به پیامبر (ص) است و هر دو ضمیر به قرآنی که به او وحی می‌شود یا به خودِ وحی بازمی‌گردد. معنا این است که: زبانت را به کلماتِ وحی مگردان تا آن را با شتاب دریافت کنی و پیش از آنکه ما بخوانیم، بر خواندنِ آنچه هنوز نخوانده‌ایم پیشی بگیری؛ پس همان‌طور که گذشت، این آیه در معنای همان فرموده است: «وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضيٰ إِلَيْكَ وَحْيُهُ» (و پیش از آنکه وحیِ قرآن بر تو به پایان رسد، در خواندن آن شتاب مکن؛ طه: ۱۱۴).

پیش‌تر در تفسیر آیهٔ « وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ » (طه: ۱۱۴) گذشت که این نهی از شتاب‌زدگی در قرآن، مؤید روایاتی است که بیان می‌کنند قرآن افزون بر نزول تدریجی، یک نزول دفعی (یک‌باره) نیز بر پیامبر (ص) داشته است.

بحث روایی

و در همان کتاب، ابن منذر و ابن مَردُویه از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: هرگاه قرآن بر پیامبر (ص) نازل می‌شد، در قرائتِ آن شتاب می‌ورزید تا آن را به خاطر بسپارد؛ پس این آیه نازل شد: « لاٰ تُحَرِّكْ بِهِ لِسٰانَكَ » (زبانت را به [خواندنِ] آن مگردان).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۶ تا ۱۹ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « لاٰ تُحَرِّكْ بِهِ لِسٰانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ -إلي قوله- ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنٰا بَيٰانَهُ » (زبانت را به [خواندن] آن مگردان تا در آن شتاب کنی... ادامه در متن کامل

بنابراین، این چهار آیه در معنای همان سخن خدای متعال است که: «وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضيٰ إِلَيْكَ وَحْيُهُ» (و پیش از آنکه وحیِ قرآن به تو پایان پذیرد، در [خواندن] آن شتاب مکن؛ طه: ۱۱۴). ادامه در متن کامل

سخن در این آیات، درست مانند سخن گوینده‌ای در میان ماست که هنگام گفتگو با مخاطبش، اگر ببیند مخاطب پیش از ادای کلمات شتاب می‌ورزد تا با یک یا دو واژه کلام گوینده را کامل کند و همین امر او را از دل‌سپردنِ کامل به شنیدن بازمی‌دارد، گوینده سخن خود را قطع می‌کند و در میانِ کلام می‌گوید: «در سخنم شتاب مکن و سراپا گوش باش تا آنچه را به تو می‌گویم خوب بفهمی»، و سپس سخن خود را ادامه می‌دهد. ادامه در متن کامل

برخی نیز دربارهٔ معنای این آیات گفته‌اند: پیامبر (ص) هنگام وحی از بیم آنکه قرآن را فراموش کند، زبانش را با آنچه به سویش القا می‌شد حرکت می‌داد؛ ازاین‌رو با این آیات از این کار نهی گردید و فرمان یافت تا سکوت کند و گوش فرادهد تا وحی پایان یابد. ادامه در متن کامل

ایراد این سخن آن است که با سیاق آیات چندان سازگار نیست؛ زیرا در این آیات، از شتاب‌زدگی نهی شده و به پیروی از خواندنِ خدای متعال پس از قرائت او دستور داده شده است. ادامه در متن کامل

از برخی مفسران دربارهٔ معنای این آیات نقل شده و آن را برگزیده‌اند که مراد، قرآن نیست؛ بلکه مقصود، خواندنِ کارنامهٔ اعمال توسط بندگان در روز قیامت است. ادامه در متن کامل

و در این تعبیر، سرزنش و توبیخی برای انسان نهفته است در زمانی که شتاب‌زدگی سودی برایش ندارد. ادامه در متن کامل

پاسخ این دیدگاه آن است که جملهٔ معترضه (میان‌جمله) برای تمامیت معنای خود نیازی ندارد که ماقبل و مابعدش بر آن دلالت کند؛ افزون بر آنکه هم‌گونی و تناسبِ آیهٔ « وَ لاٰ تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضيٰ إِلَيْكَ وَحْيُهُ » (و پیش از آنکه وحی آن بر تو پایان یابد، در خواندن قرآن شتاب مکن؛ طه: ۱۱۴) در سیاق خود با این آیات، هم‌گونیِ معنایی آن‌ها را نیز تأیید می‌کند. ادامه در متن کامل

و از برخی مفسران نقل شده است که این چهار آیه به مطالب پیشین دربارهٔ روز قیامت پیوسته است، و خطابِ « لاٰ تُحَرِّكْ » (حرکت مده) متوجه پیامبر (ص) است و ضمیر «بِهِ» به روز قیامت بازمی‌گردد؛ و معنا چنین است: دربارهٔ زمان قیامت اصلاً سخنی به میان نیاور و مپرس، حتی اگر تکذیب‌کننده و مسخره‌کننده نباشی؛ « لِتَعْجَلَ بِهِ » یعنی تا در آگاهی از آن شتاب کنی؛ … ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۶ تا ۱۹ با هم

در کتاب «الدر المنثور»، طَیالِسی، احمد، عبد بن حمید، بخاری، مسلم، ترمذی، نسائی، ابن جریر، ابن منذر، ابن ابی‌حاتم، ابن انباری در «المصاحف»، طبرانی، ابن مَردُویه، و ابونعیم و بیهقی هر دو در «دلائل النبوة»، از ابن‌عباس روایت کرده‌اند که گفت: پیامبر خدا (ص) همواره رنج و دشواری فراوانی را تحمل می‌کرد؛ این دشواری به سبب سنگینیِ نزول وحی بود؛ از این رو ایشان زبان و لب‌های خود را با شتاب حرکت می‌داد، مبادا چیزی از آن از دست برود، زیرا می‌خواست آن را بی‌درنگ حفظ کند. ادامه در متن کامل

می‌گویم: آنچه به معنای بخش نخستِ این حدیث است، در «مجمع‌البیان» از ابن‌جُبَیر نیز روایت شده و روایات متعدد دیگری نیز به همین معنا آمده است؛ اما پیش‌تر گذشت که تطبیق این معنا بر آیات، پوشیده و ناروشن است. ادامه در متن کامل