تفسیر آیهٔ ۳۷ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لِيَمِيزَ اللّٰهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَ يَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَليٰ بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعاً فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولٰئِكَ هُمُ الْخٰاسِرُونَ » (تا خدا ناپاک را از پاک جدا سازد و ناپاک‌ها را روی هم بنهد، پس همه را متراکم و انباشته کند و در جهنم قرار دهد؛ اینان همان زیان‌کارانند). «خباثت» (ناپاکی) و «طِیب» (پاکی) دو معنای متقابل یکدیگرند که توضیحشان گذشت. «تمییز» (جدا کردن)، بیرون آوردن چیزی از میان ناهمگون‌ها و پیوستن آن به همگون‌هایش است، به گونه‌ای که از ناهمگون جدا شود. و «رَکْم» (انباشتن)، گردآوردن چیزی بر روی چیز دیگر است؛ و از همین ریشه است «سَحابٌ مَرْكوم» یعنی ابری که اجزایش بر روی هم گرد آمده و انباشته شده است؛ و «تراکمِ چیزها» نیز سوارشدنِ پاره‌ای از آن‌ها بر پاره‌ای دیگر است.

این آیه در مقام بیان علتِ همان مطلبی است که در آیهٔ پیشین از وضعیت کافران بر اساس سنت تکوینی خبر داد؛ و آن اینکه کافران با تمام توان و قدرت خویش می‌کوشند تا نور خدا را خاموش کنند و از راه خدا بازدارند، ازاین‌رو در این راه اموالشان را خرج می‌کنند و تلاش‌ها به کار می‌بندند، ولی به مقاصد خود راه نمی‌یابند و به آرزوهایشان نمی‌رسند، بلکه اموالشان تباه می‌شود، اعمالشان بر باد می‌رود و تلاش‌هایشان بی‌اثر می‌گردد، و از این رهگذر جز حسرت و شکست نصیبی نمی‌برند.

چراکه این رفتارها و دگرگونی‌ها بر پایهٔ سنتی الهی پیش می‌رود و به سوی هدفی تکوینی و پروردگاری رو دارد؛ و آن اینکه خدای پاک و منزه در این نظامِ جاری، شر را از خیر و ناپاک را از پاکیزه جدا می‌سازد، و ناپاک را با نهادن برخی بر روی برخی دیگر متراکم می‌کند، و آنچه را از آن گرد آمده و روی هم انباشته شده است در جهنم قرار می‌دهد. و جهنم همان سرانجامی است که کاروان شر و ناپاکی به سویش حرکت می‌کند و همگی در آن فرود می‌آیند و آن همان خانهٔ هلاکت و نابودی است؛ چنان‌که سرانجامِ خیر و پاکی به سوی بهشت است. و دستهٔ نخست همان زیانکاران‌اند، چنان‌که دستهٔ دوم همان سودبرندگانِ رستگارند.

از اینجا روشن می‌شود که سخن خدا: « لِيَمِيزَ اللّٰهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ » (تا خدا ناپاک را از پاک جدا سازد...) تا آخر آیه، نزدیک به مضمون این سخن خدای متعال است که در مَثَلی برای حق و باطل فرموده است: «أَنْزَلَ مِنَ السَّمٰاءِ مٰاءً فَسٰالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهٰا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رٰابِياً وَ مِمّٰا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النّٰارِ ابْتِغٰاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتٰاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذٰلِكَ يَضْرِبُ اللّٰهُ الْحَقَّ وَ الْبٰاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفٰاءً وَ أَمّٰا مٰا يَنْفَعُ النّٰاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ :الرعد:-17» (از آسمان آبی فرو فرستاد، پس رودخانه‌ها هر یک به اندازهٔ گنجایش خود روان شدند و سیل، کفی برآمده و شناور را برداشت، و از آنچه برای به دست آوردن زیور یا کالایی در آتش می‌گدازند نیز کفی مانند آن پدید می‌آید؛ خدا حق و باطل را این‌گونه مَثَل می‌زند؛ اما کف به کناری می‌افتد و نابود می‌شود، و آنچه به مردم سود می‌رساند در زمین باقی می‌ماند [رعد: ۱۷]). و این آیه به قانونی کلی و الهی اشاره دارد که همان پیوستن فرعِ هر چیز به اصلِ خویش است.

بحث روایی

حدیث ابراهیم لیثی در تفسیر سخن خدای متعال: « لِيَمِيزَ اللّٰهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ » تا پایان آیه، همراه با بخشی از سخنانِ مربوط به آن، پیش از این ذیل سخن الهی: « كَمٰا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ» (اعراف: ۲۹) در جلد هشتم همین کتاب گذشت.