تفسیر آیهٔ ۳۶ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ » (بی‌گمان کسانی که کفر ورزیدند اموالشان را خرج می‌کنند تا از راه خدا بازدارند...) تا پایان آیه، حال کافران را در بی‌فرجام‌بودنِ تلاشی بیان می‌کند که برای باطل‌کردن دعوت خدا و بازداشتن پویندگانِ راه او به کار می‌بندند؛ و این سخن او آن را شرح می‌دهد: « فَسَيُنْفِقُونَهٰا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَهً ثُمَّ يُغْلَبُونَ » (به‌زودی آن را خرج خواهند کرد، سپس برایشان مایهٔ حسرت می‌شود و آن‌گاه شکست می‌خورند...).

با این سیاق روشن می‌شود که این سخن خدا: « وَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِليٰ جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ » (و کسانی که کفر ورزیدند به سوی دوزخ گرد آورده می‌شوند) به منزلهٔ علت‌آوری است؛ و حاصل معنا این است که کفر، بر پایهٔ سنت الهی در نظام اسباب، آنان را برمی‌انگیزد تا در باطل‌ساختن دعوت و بازداشتن از راه حق بکوشند؛ اما ستم و فسق و هر تباهی دیگری هرگز به رستگاری و پیروزی نمی‌انجامد. بنابراین اموالشان را در راه این هدف‌های فاسد خرج خواهند کرد و این اموال در این مسیر هدر می‌رود، و هدررفتنش مایهٔ حسرتِ آنان می‌شود؛ سپس شکست می‌خورند و سودی از آن نمی‌برند. این بدان سبب است که کافران به سوی جهنم محشور می‌شوند، و این هم‌پیمانی بر بدی در دنیا و بیرون‌آمدنشان برای جنگ با خدا و پیامبرش، همتای بیرون‌آمدن و گردآورده‌شدنشان به سوی جهنم در روز قیامت خواهد بود.

و این سخن او: « فَسَيُنْفِقُونَهٰا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَهً ثُمَّ يُغْلَبُونَ » تا پایان آیه، از پیشگویی‌ها و اخبار غیبی قرآن است؛ و این آیه از سورهٔ انفال است که پس از جنگ بدر نازل شد؛ پس گویی به رخدادهای پیش‌رو در جنگ احد یا احد و جنگ‌های دیگر اشاره دارد. بر این پایه، فرمودهٔ او: « فَسَيُنْفِقُونَهٰا ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسْرَهً » (به‌زودی آن را خرج خواهند کرد، سپس برایشان مایهٔ حسرت می‌شود) اشاره به جنگ احد یا آن و جز آن است، و سخنِ « ثُمَّ يُغْلَبُونَ » (سپس مغلوب می‌شوند) به فتح مکه اشاره دارد؛

و فرمودهٔ او: « وَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِليٰ جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ » (و کسانی که کفر ورزیدند به سوی جهنم گرد آورده می‌شوند) به حال کسانی از آنان اشاره می‌کند که به اسلام توفیق نمی‌یابند.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌اسحاق، ابن‌جریر، ابن‌منذر، ابن‌ابی‌حاتم و بیهقی در «دلائل» همگی از طریق او [پاورقی منبع: یعنی طریق محمد بن اسحاق.] روایت کرده‌اند که گفت: زُهری، محمد بن یحیی بن حَبان، عاصم بن عمر بن قتاده و حُصَین بن عبدالرحمن بن عمر برایم بازگفتند: چون قریش در روز بدر شکست خورد و گریختگانِ سپاهشان به مکه بازگشتند، و ابوسفیان نیز با کاروان تجاری‌اش برگشت، عبدالله بن ربیعه، عکرمة بن ابی‌جهل و صفوان بن امیه با گروهی از مردان قریش نزد کسانی رفتند که در آن کاروان کالایی داشتند و گفتند: «ای گروه قریش! همانا محمد به شما داغ [عزیزان] زده و برگزیدگانتان را کشته است؛ پس با این اموال ما را در پیکار با او یاری دهید، باشد که از او انتقام بگیریم!» و آنان چنین کردند. پس دربارهٔ آنان، همان‌گونه که از ابن‌عباس یاد شده است، خداوند نازل فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ» [بی‌گمان کسانی که کفر ورزیدند، اموالشان را خرج می‌کنند تا از راه خدا بازدارند] تا این سخن که: «وَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِليٰ جَهَنَّمَ يُحْشَرُونَ» [و کسانی که کفر ورزیدند، به‌سوی دوزخ گرد آورده می‌شوند؛ انفال: ۳۶].

و در همان کتاب، ابن‌مردویه از ابن‌عباس (رضی الله عنهما) روایت کرده است که دربارهٔ سخن خدا: « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ-لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ » [بی‌گمان کسانی که کفر ورزیدند، اموالشان را خرج می‌کنند تا از راه خدا بازدارند؛ انفال: ۳۶] گفت: دربارهٔ ابوسفیان بن حرب نازل شده است.

و در همان کتاب، ابن‌سعد، عَبد بن حُمَید، ابن‌جریر، ابن‌ابی‌حاتم، ابوالشیخ و ابن‌عساکر از سعید بن جبیر روایت کرده‌اند که دربارهٔ آیهٔ: « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنْفِقُونَ أَمْوٰالَهُمْ-لِيَصُدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللّٰهِ » [انفال: ۳۶] گفت: دربارهٔ ابوسفیان بن حرب نازل شد؛ او در روز اُحُد، دو هزار تن از «احابیش» (تیره‌های هم‌پیمان قریش) از بنی‌کنانه را به مزدوری گرفت تا با آنان با پیامبر خدا (ص) بجنگد، به‌جز سپاهیانی از قبایل عرب که [برای نبرد] گرد آورده بود؛ پس خداوند دربارهٔ او این آیه را نازل فرمود.

و اینان همان کسانی‌اند که کعب بن مالک (رضی الله عنه) درباره‌شان سرود:

«و جئنا إلي موج من البحر وسطه» (و به‌سوی موجی خروشان از دریا درآمدیم که در میانه‌اش...)

«أحابيش منهم حاسر و مقنع» (...احابیش بودند؛ گروهی بی‌زره و گروهی با کلاه‌خود و پوشیده در سلاح؛)

«ثلاثة آلاف و نحن نصية» (آنان سه هزار تن بودند، و ما گروهی برگزیده بودیم،)

«ثلاث مئين إن كثرن فأربع» (تنها سیصد تن، که اگر بسیار می‌شدیم، چهارصد تن بودیم).

می‌گویم: و [سیوطی] این روایت را به اختصار از ابن‌اسحاق، و ابن‌ابی‌حاتم [نیز] آن را از عبّاد بن عبدالله بن زبیر روایت کرده است.