تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لاٰ تَكُونُوا كَالَّذِينَ قٰالُوا سَمِعْنٰا وَ هُمْ لاٰ يَسْمَعُونَ » (و مانند کسانی نباشید که گفتند: «شنیدیم»، در حالی که نمی‌شنوند). معنا روشن است و در آن نوعی گوشه‌زدن به مشرکان نهفته است، چرا که گفتند «سمعنا» (شنیدیم)، در حالی که نمی‌شنوند؛ و خداوند چند آیه بعد این سخن را از آنان حکایت کرده و فرموده است: « وَ إِذٰا تُتْليٰ عَلَيْهِمْ آيٰاتُنٰا قٰالُوا قَدْ سَمِعْنٰا لَوْ نَشٰاءُ لَقُلْنٰا مِثْلَ هٰذٰا» (انفال: ۳۱: و هنگامی که آیات ما بر آنان خوانده می‌شود، می‌گویند: «به‌خوبی شنیدیم؛ اگر بخواهیم ما نیز مانند این را می‌گوییم»). اما آنان دروغ گفتند و نشنیدند، و اگر می‌شنیدند پاسخ مثبت می‌دادند؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَهُمْ آذٰانٌ لاٰ يَسْمَعُونَ بِهٰا» (اعراف: ۱۷۹: و گوش‌هایی دارند که با آن نمی‌شنوند)، و خدای متعال در حکایت از اهل دوزخ می‌فرماید: « وَ قٰالُوا لَوْ كُنّٰا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مٰا كُنّٰا فِي أَصْحٰابِ السَّعِيرِ» (ملک: ۱۰: و گفتند: «اگر می‌شنیدیم یا تعقل می‌کردیم، در شمار اهل آتش سوزان نبودیم»). پس مراد از شنیدن در آیهٔ نخست، دریافت گفتار حق — که صوتی است — از راه گوش است، و در آیهٔ دوم، تسلیم و فرمان‌برداری در برابر چیزی است که آن گفتار حقِ شنیده‌شده در بر دارد.

«سَمِعْنَا وَ هُمْ لَا يَسْمَعُونَ» (شنیدیم، در حالی که نمی‌شنوند).

و ممکن است در آیه اشاره‌ای باشد به شماری از مردم مکه که به پیامبر (ص) ایمان آوردند، ولی دل‌هایشان از شک پیراسته نشده بود و همراهِ مشرکان برای جنگ با پیامبر خدا (ص) به سوی بدر بیرون آمدند و به همان بلایی گرفتار شدند که مشرکان قریش دچارش گشتند؛ زیرا در روایت آمده است: گروهی از قریش در مکه اسلام آوردند و پدرانشان آنان را بازداشتند، و در روز بدر همراه قریش بیرون آمدند؛ آنان عبارت بودند از قیس بن ولید بن مغیره، علی بن امیه بن خلف، عاص بن منبه بن حجاج، حارث بن زمعه و قیس بن فاکه بن مغیره، و هنگامی که اندک‌بودنِ مسلمانان را دیدند گفتند: بیچارگان! دینشان اینان را فریب داده است؛ و خداوند چند آیه بعد با این کلام از آنان یاد خواهد کرد: « إِذْ يَقُولُ الْمُنٰافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ غَرَّ هٰؤُلاٰءِ دِينُهُمْ » (انفال: ۴۹: هنگامی که منافقان و بیماردلان می‌گفتند: دینِ اینان فریبشان داده است...) تا آخر آیه.

و گاه گفته شده است: مراد از کسانی که گفتند شنیدیم و نمی‌شنوند، اهل کتاب از یهودیان بنی‌قریظه و بنی‌نضیر هستند؛ ولی این سخن بعید است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۰ و ۲۱ با هم

این دو آیه — چنان‌که می‌بینی — خطابی مربوط به مؤمنان است که به گونه‌ای با آیهٔ پیش از خود پیوند دارد و سرزنشی کنایی برای مشرکان است؛ زیرا خدای متعال هنگامی که به مشرکان روی آورد و آنان را به خاطر درخواستِ پیروزی نکوهش و ریشخند کرد، و برایشان یادآور شد که پیروزی همواره از آنِ سخنِ ایمان بر سخنِ کفر و دعوتِ حق بر دعوتِ باطل است، به حزبِ خود یعنی مؤمنان روی آورد و آنان را به فرمان‌برداری از خود و پیامبرش دستور داد، و از روی‌گردانی از او پس از شنیدن کلمهٔ حق برحذر داشت، و از اینکه مانند کسانی باشند که گفتند: