تفسیر آیهٔ ۳۱ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ إِذٰا تُتْليٰ عَلَيْهِمْ آيٰاتُنٰا قٰالُوا قَدْ سَمِعْنٰا لَوْ نَشٰاءُ لَقُلْنٰا مِثْلَ هٰذٰا » (و هنگامی که آیات ما بر آنان خوانده می‌شود، می‌گویند: قطعاً شنیدیم؛ اگر بخواهیم، مانند این را می‌گوییم...) تا پایان آیه. «الأساطیر» همان سخنان و داستان‌ها، جمع «اسطوره» است و بیشتر در اخبار و افسانه‌های خرافی به کار می‌رود. سخن خداوند در بازگوییِ گفتار آنان: « قَدْ سَمِعْنٰا » (شنیدیم)، و سخنشان: « لَوْ نَشٰاءُ لَقُلْنٰا » (اگر بخواهیم، می‌گوییم)، و تعبیرِ « مِثْلَ هٰذٰا » (مانند این) — که نفرمود: «مثل هذه» یا «مثلها» —، همه برای نشان دادن توهینِ آنان به آیات خدا و خوار شمردن مقام رسالت است؛ و نظیر آن نیز این سخنِ خودِ آنان است: « إِنْ هٰذٰا إِلاّٰ أَسٰاطِيرُ الْأَوَّلِينَ » (این چیزی جز افسانه‌های پیشینیان نیست).

معنای آیه چنین است: و هنگامی که آیات ما — که هیچ شکی در دلالت آن‌ها بر خدایی بودنشان نیست و خواستِ ما را در پذیرش دین حق برای آنان آشکار می‌سازد — بر آنان خوانده می‌شود، لجاجت می‌ورزند و بر آن دست‌اندازی می‌کنند و آن را سبک می‌شمارند و رسالت ما را کوچک و بی‌ارزش جلوه می‌دهند و می‌گویند: ما این آیاتی را که بر ما تلاوت شد شنیدیم و فهمیدیم؛ هیچ حقیقتی ندارد مگر آنکه از افسانه‌های گذشتگان است، و اگر بخواهیم ما نیز مانند آن را می‌گوییم، جز آنکه ما به آن اعتنایی نمی‌کنیم و به این‌گونه سخنان خرافی اهمیتی نمی‌دهیم.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌جریر و ابن‌ابی‌حاتم از سُدّی (رضی‌الله‌عنه) روایت کرده‌اند که گفت: «كان النضر بن الحارث يختلف إلى الحيرة - فيسمع سجع أهلها و كلامهم - فلما قدم إلى مكة سمع كلام النبي(ص) و القرآن - فقال: قد سمعنا لو نشاء لقلنا مثل هذا - إن هذا إلا أساطير الأولين»؛ نضر بن حارث به حیره رفت‌وآمد می‌کرد و نثر مسجع و سخنان مردم آنجا را می‌شنید؛ پس هنگامی که به مکه آمد، سخن پیامبر (ص) و قرآن را شنید و گفت: «شنیدیم، اگر بخواهیم ما نیز مانند این را می‌گوییم؛ این چیزی جز افسانه‌های پیشینیان نیست!»

می‌گویم: روایت‌های دیگری نیز هست مبنی بر این‌که گویندهٔ این سخن، همان نضر بن حارث بوده است؛ و او در روز بدر صبراً (در حال اسارت و دست‌بسته) کشته شد.