تفسیر آیهٔ ۲۲ سورهٔ انفال

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان»، دربارهٔ کلام خدای متعال: « إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ »؛ (همانا بدترین جنبندگان نزد خدا...) [انفال: ۲۲] آمده است که امام باقر (ع) فرمود: آنان قبیلهٔ بنی‌عبدالدّارند؛ از ایشان جز مصعب بن عُمَیر و هم‌پیمانی برای آنان که «سُوَيْبِط» نامیده می‌شد، هیچ‌کس اسلام نیاورد.

و در تفسیر «جوامع‌الجامع» آمده است که امام باقر (ع) فرمود: آنان قبیلهٔ بنی‌عبدالدّارند؛ از میانشان جز مصعب بن عُمَیر و سُوَید بن حَرمله کسی اسلام نیاورد. آنان می‌گفتند: «نحن صم بكم عمي عما جاء به محمد»؛ (ما نسبت به آنچه محمد آورده است، کَر و لال و نابیناییم!). همهٔ آنان در جنگ اُحُد کشته شدند و همان‌ها پرچمدارانِ سپاه مشرکان بودند.

می‌گویم: در کتاب «الدر المنثور» نیز روایتی به همین مضمون از چند طریق از ابن‌عباس و قتاده نقل شده است؛ و این روایت از باب تطبیق مفهوم بر مصداق (جَری و انطباق) است و آیه حکمی عام دارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۳ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللّٰهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاٰ يَعْقِلُونَ » (همانا بدترین جنبندگان نزد خدا، کران و لالانی هستند که نمی‌اندیشند) تا پایانِ دو آیه. این بیان، سرزنش و نکوهشِ کنایی برای همان کافرانی است که پیش‌تر یاد شدند، بر اساس آنچه سیاق کلام و اسم موصول و ضمیرهایِ به‌کاررفته برای خردمندان در آیه نشان می‌دهد. بر این اساس، ظاهر آن است که «الف و لام» در عبارتِ « اَلصُّمُّ الْبُكْمُ » برای عهد ذکری (اشاره به همان یادشدگان) است، و معنا بدین برمی‌گردد که بدترینِ همهٔ جنبندگانی که بر زمین می‌جنبند از همهٔ جنس‌ها و گونه‌های حیوانات، همین کران و لالانی هستند که تعقل نمی‌کنند؛ و علتِ آنکه نمی‌اندیشند این است که به دلیلِ نداشتنِ شنوایی و گویایی راهی برای دریافت حق ندارند، از این رو نه [حق را] می‌شنوند و نه [به حق] سخن می‌گویند.