تفسیر آیهٔ ۴۴ سورهٔ نازعات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِليٰ رَبِّكَ مُنْتَهٰاهٰا » (سرانجام آن به سوی پروردگار توست)؛ این آیه در مقام بیان علت برای این سخن است: « فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرٰاهٰا » (تو را با یادآوری آن چه کار؟). معنایش این است: تو زمان آن را نمی‌دانی، زیرا سرانجامِ آن به سوی پروردگار توست؛ از این رو حقیقت قیامت و ویژگی‌های آن—از جمله تعیین وقتش—را جز پروردگارت کسی نمی‌داند. پس نه آنان حق دارند از زمانش بپرسند، و نه در توان توست که به آن پاسخ دهی.

و بعید نیست—و خدا داناتر است—که آیه در مقام بیان علت به معنای دیگری باشد؛ و آن این‌که قیامت با نابودیِ اشیا، فرو افتادن اسباب و آشکار شدن این حقیقت برپا می‌شود که هیچ پادشاهی و مالکیتی جز برای خداوندِ یکتای چیره و مسلط (الواحد القهار) وجود ندارد. بنابراین، آن روز تنها به خدای متعال نسبت می‌یابد، بی‌آنکه در حقیقت میان او و آن روز هیچ سببِ مفروضی—از جمله زمان—واسطه شود؛ از این رو آن روز در حقیقت وقت و زمانی نمی‌پذیرد.

از همین رو در سخن خدای متعال، هیچ زمان‌بندی و تعیینی نیامده، مگر تعیین آن روز با برچیده شدن جهان دنیا؛ مانند این سخن او:

«وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ» (و در صور دمیده می‌شود، پس هر که در آسمان‌ها و هر که در زمین است، مدهوش و بی‌جان می‌افتد؛ زمر: ۶۸) و آیاتی هم‌معنای آن که بر ویرانی دنیا با دگرگونی زمین و آسمان، پراکنده شدن ستارگان و جز آن دلالت دارند.

و آنچه در چند جای کلام الهی آمده که قیامت جز ناگهانی نمی‌آید، به همین نکته اشاره دارد؛ خدای متعال می‌فرماید:

«ثَقُلَتْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ لاٰ تَأْتِيكُمْ إِلاّٰ بَغْتَهً يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْهٰا قُلْ إِنَّمٰا عِلْمُهٰا عِنْدَ اللّٰهِ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ النّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ» (در آسمان‌ها و زمین سنگین و گران است؛ جز ناگهان به سراغتان نمی‌آید. از تو می‌پرسند، چنان‌که گویی تو از آن آگاهی و در پی‌اش بوده‌ای؛ بگو: آگاهی از آن تنها نزد خداست، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند؛ اعراف: ۱۸۷) و آیاتی دیگر از این دست.

و این، وجهی عمیق است که فهم کامل آن نیازمند تدبری بسنده است تا آنچه از ناسازگاری‌اش با ظواهرِ شماری از آیات قیامت به نظر می‌رسد برطرف گردد. و بر تو باد تدبر در این سخن خدای متعال: «لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَهٍ مِنْ هٰذٰا فَكَشَفْنٰا عَنْكَ غِطٰاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» (به‌راستی که از این در غفلت بودی، پس پرده‌ات را از تو کنار زدیم و امروز دیده‌ات تیزبین است؛ ق: ۲۲) و آیاتی که در همین معناست؛ و تنها از خدا یاری جسته می‌شود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۲ تا ۴۶ با هم

این آیات به پرسش آنان دربارهٔ زمان برپایی قیامت می‌پردازد و آن را رد می‌کند، با این بیان که علم به آن نزد هیچ‌کس جز خدا نیست و او این دانش را ویژهٔ خود ساخته است. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۴ و ۴۶ با هم

یا تعیین آن به گونه‌ای از تمثیل و تشبیه؛ مانند این سخن خدای متعال: « كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهٰا لَمْ يَلْبَثُوا إِلاّٰ عَشِيَّهً أَوْ ضُحٰاهٰا » (گویی روزی که آن را می‌بینند، جز پسین‌گاهی یا پیش‌ازظهری درنگ نکرده‌اند)، و این سخن او: «كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مٰا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاّٰ سٰاعَهً مِنْ نَهٰارٍ» (گویی روزی که آنچه را وعده داده می‌شوند می‌بینند، جز ساعتی از روز درنگ نکرده‌اند؛ احقاف: ۳۵)، و این سخن او: « وَ يَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَهُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَيْرَ سٰاعَهٍ » (و روزی که قیامت برپا می‌شود، گنهکاران سوگند می‌خورند که جز ساعتی درنگ نکرده‌اند). سپس خداوند حقیقت سخن را در این باره بیان کرده و فرمود: «وَ قٰالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِيمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتٰابِ اللّٰهِ إِليٰ يَوْمِ الْبَعْثِ فَهٰذٰا يَوْمُ الْبَعْثِ» (و کسانی که به آنان دانش و ایمان داده شده بود گفتند: قطعاً شما در کتاب خدا تا روز رستاخیز درنگ کرده‌اید، و این همان روز رستاخیز است؛ روم: ۵۶).

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۲، ۴۴ و ۴۶ با هم

«[یعنی می‌پرسند:] چه زمان برپا می‌شود؟ پس خدای متعال فرمود: « إِليٰ رَبِّكَ مُنْتَهٰاهٰا » (فرجامِ [و علمِ] آن نزد پروردگار توست)، یعنی دانش آن نزد خداست. و دربارهٔ این سخن که « كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهٰا لَمْ يَلْبَثُوا إِلاّٰ عَشِيَّهً أَوْ ضُحٰاهٰا » (گویی روزی که آن را می‌بینند، جز یک شامگاه یا چاشتگاهِ آن درنگ نکرده‌اند) فرمود: پاره‌ای از یک روز.»

تفسیر آیه‌های ۴۲ تا ۴۶ با هم

مشرکان مکه از روی ریشخند از پیامبر (ص) پرسیدند: «قیامت چه وقت برپا می‌شود؟» پس آیاتِ « يَسْئَلُونَكَ عَنِ السّٰاعَهِ أَيّٰانَ مُرْسٰاهٰا » (از تو دربارهٔ قیامت می‌پرسند که چه وقت فرا می‌رسد؟) [تا پایان سوره] نازل شد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۴۳ و ۴۴ با هم

و در همان کتاب، بَزّار، ابن جریر، ابن مُنذر، حاکم (که روایت را صحیح دانسته) و ابن مَردَویه از عایشه نقل کرده‌اند که گفت: پیوسته پیامبر خدا دربارهٔ [زمانِ] قیامت می‌پرسید تا آنکه این آیه بر او نازل شد: « فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْرٰاهٰا إِليٰ رَبِّكَ مُنْتَهٰاهٰا » (تو را چه رسد به یادآوریِ [وقتِ] آن؟ فرجامِ آن نزد پروردگار توست)، و پس از آن دیگر دربارهٔ آن نپرسید.

تفسیر آیه‌های ۴۲ تا ۴۴ با هم

می‌گویم: مؤلف «الدر المنثور» این مضمون را از چند تن از صاحبان کتاب‌های حدیثی، از عُروه به‌صورت مرسل (بدون ذکر نام راویان واسطه) نیز نقل کرده است؛ و همچنین از چند نفرِ دیگر از آنان، از شهاب بن طارق از پیامبر (ص) مانند آن را روایت کرده است.

اما سیاق آیات با این‌که پاسخ به پرسشِ پیامبر (ص) باشد، سازگاری ندارد.

این سخن از قبیل وقت تعیین‌کردن برای قیامت است، در حالی که ساحت پیامبر (ص) از چنین چیزی پاک و برتر است؛ زیرا در بسیاری از سوره‌های قرآن، به‌ویژه سوره‌های مکی، به ایشان وحی شده که علم به زمان قیامت ویژهٔ خدای متعال است و جز او هیچ‌کس از آن آگاه نیست، و پیامبر مأمور شده بود هر کس از زمانِ قیامت بپرسد، با نفی علم از خود پاسخ دهد.