تفسیر آیهٔ ۱۶ سورهٔ تغابن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ »؛ یعنی به اندازه و نهایتِ توانایی‌تان تقوا پیشه کنید ــ بر پایه‌ٔ آنچه سیاق آیات می‌رساند؛ زیرا سیاق، سیاقِ دعوت و تشویق به شنیدن و اطاعت‌کردن و انفاق و جهاد در راه خداست ــ و این جمله نتیجه‌گیری و متفرع بر این سخن الهی است که: « إِنَّمٰا أَمْوٰالُكُمْ ». بنابراین معنای آیه چنین است: تا آنجا که در توان دارید از خدا پروا کنید و هیچ مرتبه‌ای از پرواپیشگی را که در دایرهٔ طاقت و تلاشتان می‌گنجد رها نکنید؛ در نتیجه، این آیه هم‌راستای این کلام الهی جاری می‌شود: «اتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ» (آل‌عمران: ۱۰۲؛ از خدا آن‌گونه که شایستهٔ پروای اوست پروا بدارید)، و آیه در مقام نفی تکلیف به تقوا در فراتر از استطاعت و بیرون از طاقت نیست، آن‌گونه که در این آیه آمده است: «وَ لاٰ تُحَمِّلْنٰا مٰا لاٰ طٰاقَهَ لَنٰا بِهِ» (بقره: ۲۸۶؛ و آنچه را توانش را نداریم بر دوش ما مگذار).

و از آنچه گذشت، دو نکته روشن شد:

نخست اینکه: هیچ ناسازگاری و منافاتی میان این دو آیه ــ یعنی آیهٔ « فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » و آیهٔ « اِتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ » ــ وجود ندارد، و تفاوتِ میان آن‌ها مانند تفاوت در کمیت (اندازه) و کیفیت (چگونگی) است؛ چراکه سخن الهی: « فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » فرمان به فراگرفتن همهٔ مواردی است که تقواورزی در آن‌ها در دایرهٔ توان انسان می‌گنجد، و سخن الهی: « اِتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ » فرمان به آراسته‌شدن به حقیقتِ تقوا در تک‌تک موارد تقواست، نه فقط ظاهر و صورتِ بی‌روح آن.

و دوم اینکه: نادرستی سخن برخی که گفته‌اند آیهٔ « فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » ناسخِ (باطل‌کنندهٔ حکمِ) آیهٔ « اِتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ » است، آشکار گردید؛ و این امر روشن است.

و این سخن الهی که: « وَ اسْمَعُوا وَ أَطِيعُوا وَ أَنْفِقُوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ » (و بشنوید و اطاعت کنید و انفاق نمایید که برای خودتان بهتر است)، توضیح و تأکیدی است بر این کلام خدا که:

« فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ »؛ و «سمع» (شنیدن) به‌معنای پاسخ مثبت دادن و پذیرش است که در جایگاه پایبندیِ قلبی قرار دارد، و «طاعت» همان تسلیم و فرمان‌برداری است که در مقام عمل جای دارد، و مقصود از «انفاق»، بخشیدن مال در راه خداست.

و عبارت « خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ » ــ بنا بر آنچه در کشاف آمده ــ به‌سبب فعلی محذوف منصوب شده و تقدیرش «آمنوا خيرا لأنفسكم» (ایمان آورید که برای خودتان بهتر است) می‌باشد؛ و احتمال دارد که فعل « أَنْفِقُوا » به‌قرینهٔ مقام، متضمن معنای «قدِّموا» (پیش فرستید) یا معنایی نزدیک به آن باشد. و در تعبیر « لِأَنْفُسِكُمْ » (برای خودتان) به‌جای گفتن «خَيْراً لَكُمْ» (برای شما بهتر است)، دلگرمی و آرامش‌بخشیِ بیشتری به جان آنان نهفته است؛ یعنی این انفاق برای شما بهتر است و کسی جز خودتان از آن سود نمی‌برد، زیرا انفاق دست شما را باز می‌گذارد و توانایی‌تان را برای برطرف‌کردن نیازمندی‌های جامعه‌تان گسترش می‌دهد.

و این سخن الهی: « وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » (و کسانی که از بخل و آزمندیِ نفس خویش مصون بمانند، آنان همان رستگارانند)، بیان و تفسیرش پیش از این در تفسیر سورهٔ حشر گذشت.

بحث روایی

و در تفسیر البرهان، از ابن‌شهرآشوب از تفسیر وکیع آمده که سفیان بن مُرّه همدانی از عبدخیر برای ما روایت کرد که گفت: از علی بن ابی‌طالب(ع) دربارهٔ این سخن خدای متعال: « اِتَّقُوا اللّٰهَ حَقَّ تُقٰاتِهِ » (از خدا آن‌گونه که شایستهٔ پروا کردن از اوست پروا بدارید) پرسیدم؛ فرمود: به خدا سوگند، هیچ‌کس جز اهل بیت پیامبر خدا(ص) به آن عمل نکرد. ما خدا را یاد کردیم و هرگز فراموشش نمی‌کنیم، و ما او را شکر گزاردیم و هرگز ناسپاسی‌اش نمی‌کنیم، و ما از او اطاعت کردیم و هرگز نافرمانی‌اش نمی‌کنیم.

پس هنگامی که این آیه نازل شد، صحابه گفتند: ما طاقت این کار را نداریم؛ از این رو خداوند نازل فرمود: « فَاتَّقُوا اللّٰهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » (پس تا آنجا که در توان دارید از خدا پروا بدارید)... تا پایان حدیث.

و در تفسیر قمی آمده است: پدرم از فضل بن ابی‌مُرّه برایم روایت کرد که گفت: امام صادق(ع) را دیدم که از ابتدای شب تا صبح طواف می‌کرد و می‌گفت: «اللهم و قني شح نفسي» (بارالها، مرا از آزمندی و بخل نفسم نگاه دار). عرض کردم: فدایت شوم، ندیدم جز این دعا، دعایی بخوانی! فرمود: چه چیزی سخت‌تر از بخل و آزمندیِ نفس (شُحّ نفس: بخل همراه با حرص) است؟ همانا خدا می‌فرماید:

« وَ مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » (و کسانی که از آزمندی و بخلِ نفس خویش مصون بمانند، آنان همان رستگارانند).