تفسیر آیهٔ ۱۴ سورهٔ تغابن

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ وَ أَوْلاٰدِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، بی‌گمان برخی از همسران و فرزندانتان دشمن شمایند؛ پس از آنان برحذر باشید...) تا پایان آیه. حرفِ «مِنْ» در « أَزْوٰاجِكُمْ » برای تبعیض است (یعنی برخی از همسرانتان). و سیاقِ خطاب با عبارت « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » و پیوند دادن دشمنی به آنان، بیانگر علت است؛ یعنی آنان با این افراد از آن رو دشمنی می‌ورزند که اهل ایمان‌اند. و دشمنی از جهت ایمان پدید نمی‌آید مگر با این‌که بکوشند آنان را از اصل ایمان یا از کارهای شایسته بازدارند؛ کارهایی مانند انفاق در راه خدا و هجرت از دیار کفر، یا اینکه آنان را به کفر یا گناهان هلاک‌کننده بکشانند؛ مانند بخل ورزیدن از انفاق در راه خدا به سبب دلسوزی برای فرزندان و همسران، و نیز غصب و به دست آوردن مال از راه‌های نامشروع.

بنابراین، خدای پاک و منزه برخی از فرزندان و همسران را در عرصهٔ ایمان، دشمن مؤمنان به شمار می‌آورد؛ زیرا آنان را به ترک ایمان به خدا، یا رها کردن پاره‌ای از اعمال صالح، یا ارتکاب برخی گناهان بزرگِ هلاک‌کننده وامی‌دارند، و چه‌بسا مؤمنان نیز به انگیزهٔ دلسوزی و محبت نسبت به آنان، در برخی از این موارد از ایشان اطاعت کنند؛ از این رو خداوند به مؤمنان فرمان داده است که از آنان برحذر باشند.

و در این سخن خدای متعال: « وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » (و اگر عفو کنید و چشم بپوشید و بیامرزید، همانا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است)، راغب گفته است: «عفو» به معنای آهنگِ فراچنگ آوردنِ چیزی است؛ گفته می‌شود: «عَفٰاهُ وَ اعْتَفٰاهُ»، یعنی آهنگِ او کرد در حالی که خواهانِ دارایی‌اش بود—تا آنجا که می‌گوید:— و «عَفَوْتُ عَنْهُ»، یعنی آهنگِ زدودن گناه او کردم و از آن روی گرداندم. و گفته است: «صفح» به معنای ترک سرزنش است و رساتر از عفو است؛ از همین رو خدای متعال فرموده است: « فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا حَتّٰي يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ » (پس گذشت کنید و روی برتابید تا خداوند فرمان خویش را بیاورد؛ بقره: ۱۰۹)؛ و چه بسا انسان عفو کند ولی چشم‌پوشی و ترک سرزنش ننماید. و نیز گفته است: «غَفْر» پوشاندن لباسی بر چیزی است که آن را از آلودگی حفظ کند؛ و از همین رو گفته شده است: «اغفر ثوبك في الوعاء» (جامه‌ات را در ظرف محفوظ بدار) و «اصبغ ثوبك فإنه أغفر للوسخ» (جامه‌ات را رنگ بزن که چرک را بهتر می‌پوشاند). و غفران و مغفرت از جانب خداوند آن است که بنده را از گزند عذاب حفظ فرماید؛ چنان‌که فرمود: « غُفْرٰانَكَ رَبَّنٰا » (پروردگارا، آمرزش تو را خواهانیم؛ بقره: ۲۸۵)، « مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّكُمْ » (آمرزشی از جانب پروردگارتان؛ آل‌عمران: ۱۳۳) و « وَ مَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللّٰهُ » (و چه کسی جز خدا گناهان را می‌آمرزد؟؛ آل‌عمران: ۱۳۵). پایان سخن راغب.

بنابراین، در این رهنمود الهی: «فاعفوا و اصفحوا و اغفروا»، ترغیب و سفارشی است به چشم‌پوشیِ کامل از لغزش‌های فرزندان و همسران،

آن‌گاه که اثری از دشمنی‌های یادشده از آنان سر زند؛ البته همراه با برحذر بودن از اینکه مؤمنان فریب بخورند و گرفتار فتنهٔ آنان شوند.

و در این کلام الهی: « فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » (همانا خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است)، اگر مقصود، آمرزش و رحمت ویژهٔ پروردگار برای مخاطبانی باشد که عفو کنند، چشم بپوشند و ببخشایند، وعده‌ای نیکو به آنان در برابر عمل صالحشان خواهد بود؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید:

«وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أَ لاٰ تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللّٰهُ لَكُمْ» (و باید عفو کنند و چشم بپوشند؛ آیا دوست ندارید که خداوند شما را بیامرزد؟؛ نور: ۲۲).

و اگر مقصود، آمرزش و رحمت عامِ الهی بدون مقید شدن به مورد این خطاب باشد، بیانگر آن است که مغفرت و رحمت از صفات خدای پاک و منزه است؛ از این رو اگر عفو کنند، چشم بپوشند و ببخشایند، به صفات خداوند آراسته شده و اخلاق الهی را در پیش گرفته‌اند.

بحث روایی

در تفسیر قمی، در روایت ابی‌الجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ سخن خدای متعال: « إِنَّ مِنْ أَزْوٰاجِكُمْ وَ أَوْلاٰدِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ » (همانا برخی از همسران و فرزندانتان دشمن شمایند، پس از آنان برحذر باشید) آمده است: ماجرا چنین بود که وقتی مردی تصمیم به هجرت می‌گرفت، فرزند و همسرش به او می‌آویختند و می‌گفتند: «تو را به خدا سوگند می‌دهیم که ما را رها نکنی و نروی که پس از تو تباه می‌شویم». پس برخی از آنان از خانواده‌شان فرمان می‌بردند و می‌ماندند؛ ازاین‌رو خدا آنان را از فرزندان و همسرانشان برحذر داشت و از فرمان‌برداری از آنان نهی فرمود. و برخی نیز به راه خود می‌رفتند و خانواده را رها می‌کردند و می‌گفتند:

«به خدا سوگند اگر با من هجرت نکنید، آن‌گاه که خدا میان من و شما در دارالهجره (مدینه) جمع کند، هرگز هیچ سودی به شما نخواهم رساند».

پس هنگامی که خدا میان او و آنان جمع کرد، فرمان داد که با پیوند نیکو با آنان رفتار کند؛ پس فرمود: « وَ إِنْ تَعْفُوا وَ تَصْفَحُوا وَ تَغْفِرُوا فَإِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » (و اگر عفو کنید و چشم بپوشید و درگذرید، همانا خدا بسیار آمرزنده و مهربان است).

می‌گویم: این معنا در کتاب «الدر المنثور» نیز به نقل از شماری از صاحبان جوامع حدیثی، از ابن‌عباس روایت شده است.