تفسیر آیهٔ ۹ سورهٔ جمعه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نُودِيَ لِلصَّلاٰهِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَهِ فَاسْعَوْا إِليٰ ذِكْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون در روز جمعه برای نماز ندا داده شد، به سوی یاد خدا بشتابید و دادوستد را واگذارید) تا آخر آیه. مقصود از ندا دادن برای نماز در روز جمعه، همان اذان گفتن است؛ چنان‌که در این سخن خدای متعال آمده است: «وَ إِذٰا نٰادَيْتُمْ إِلَي الصَّلاٰهِ اتَّخَذُوهٰا هُزُواً وَ لَعِباً» (و هنگامی که به نماز ندا می‌دهید، آن را به مسخره و بازی می‌گیرند؛ مائده: ۵۸).

واژهٔ «جمعه» (با دو ضمه [جُمُعَه] یا با ضمه و سکون [جُمْعَه])، یکی از روزهای هفته است. این روز در آغاز «یوم العَروبه» نامیده می‌شد و سپس نام جمعه بر آن غلبه یافت. مقصود از نمازِ روز جمعه، همان نماز جمعه است که در این روز تشریع شده است. «سعی» به معنای شتابان راه رفتن است. به گفتهٔ برخی، مقصود از «یاد خدا» همان نماز است؛ چنان‌که در آیهٔ «وَ لَذِكْرُ اللّٰهِ أَكْبَرُ» (و قطعاً یاد خدا بزرگ‌تر است؛ عنکبوت: ۴۵) آمده است. برخی نیز گفته‌اند: مراد از آن، خطبه‌های پیش از نماز است. عبارت « وَ ذَرُوا الْبَيْعَ » (و دادوستد را واگذارید) فرمانی به ترک آن است. بنا بر آنچه سیاق کلام افاده می‌کند، مقصود نهی از پرداختن به هر کاری است که انسان را از نماز جمعه بازمی‌دارد، خواه خریدوفروش باشد یا کاری دیگر؛ و اگر نهی را به خریدوفروش معلق ساخته، از آن رو است که روشن‌ترین مصداقِ امورِ بازدارنده از نماز به شمار می‌آید.

معنای آیه چنین است: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرگاه در روز جمعه برای نماز جمعه اذان گفته شد، با جدیت و شتاب به سوی نماز بروید و خریدوفروش و هر کاری را که شما را از آن بازمی‌دارد، رها کنید.

سخن پروردگار: « ذٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » (اگر بدانید، این برای شما بهتر است)، ترغیب و تشویق آنان است به آنچه بدان فرمان یافته‌اند؛ یعنی برپایی نماز و ترک دادوستد.

بحث روایی

در کتاب «من لایحضره الفقیه» روایت شده است: در مدینه چون مؤذن در روز جمعه اذان می‌گفت، نداکننده‌ای بانگ برمی‌آورد: دادوستد حرام شد؛ بر پایهٔ این سخن خدای عزیز و جلیل: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا نُودِيَ لِلصَّلاٰهِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَهِ-فَاسْعَوْا إِليٰ ذِكْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ » (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون در روز جمعه برای نماز ندا در داده شد، به سوی یاد خدا بشتابید و دادوستد را واگذارید).

می‌گویم: سیوطی نیز در کتاب «الدر المنثور» این روایت را از ابن ابی‌شیبه، عبد بن حمید و ابن منذر، از میمون بن مهران نقل کرده است؛ با این عبارت که: «در مدینه چون مؤذن در روز جمعه اذان می‌گفت، در بازارها ندا درمی‌دادند: دادوستد حرام شد، دادوستد حرام شد».

در «تفسیر قمی» دربارهٔ سخن پروردگار: « فَاسْعَوْا إِليٰ ذِكْرِ اللّٰهِ » (به سوی یاد خدا بشتابید) آمده است: یعنی شتاب در راه رفتن.

و در روایت ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ این آیه آمده است: گفته می‌شود «فاسعوا» یعنی روانه شوید؛ و نیز گفته می‌شود: «اسعوا» یعنی برای آن عمل کنید، و آن عبارت است از کوتاه کردن سبیل، زدودن موی زیر بغل، گرفتن ناخن‌ها، غسل کردن، پوشیدن پاکیزه‌ترین جامه‌ها و عطر زدن برای روز جمعه؛ پس معنای سعی همین است؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ أَرٰادَ الْآخِرَهَ وَ سَعيٰ لَهٰا سَعْيَهٰا وَ هُوَ مُؤْمِنٌ » (و هر کس سرای آخرت را بخواهد و برای آن تلاشی شایسته کند در حالی که مؤمن باشد؛ اسراء: ۱۹).

می‌گویم: مقصود [امام] این است که شتاب و تلاش (سعی) تنها تند راه رفتن نیست.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹ تا ۱۱ با هم

این آیات بر واجب بودن نماز جمعه و حرام بودن دادوستد هنگام برپایی آن تأکید می‌کند؛ و در آن، کسانی که در چنین هنگامی به سوی سرگرمی و تجارت پراکنده شدند نکوهش شده و کارشان زشت شمرده شده است.