تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ جمعه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاٰقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِليٰ عٰالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهٰادَهِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » (بگو: بی‌گمان آن مرگی که از آن می‌گریزید، قطعاً با شما دیدار خواهد کرد، سپس به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانده می‌شوید و او شما را از آنچه انجام می‌دادید باخبر می‌سازد). حرف «فاء» در عبارت « فَإِنَّهُ مُلاٰقِيكُمْ » در معنای جواب شرط است، و در آن هشداری تهدیدآمیز به آنان نهفته است: مرگی که از آن بیزارند—از ترسِ اینکه به فرجام شومِ کارهایشان گرفتار شوند—بی‌تردید با آنان روبه‌رو خواهد شد. سپس به سوی پروردگارشان بازگردانده می‌شوند؛ پروردگاری که با ستمگری‌های خود از جامهٔ بندگی‌اش بیرون رفتند و با اعمال خویش با او دشمنی کردند. و او به حقیقتِ کارهایشان، از پیدا و پنهان، آگاه است؛ زیرا دانای نهان و آشکار است و آنان را از حقیقت اعمالشان و پیامدهای شوم آن—که همانا انواع عذاب‌هاست—باخبر خواهد ساخت.

بنابرین در این آیه به آنان اعلام و گوشزد شده است: نخست اینکه فرارشان از مرگ خطاست، چرا که مرگ حتماً آنان را درمی‌یابد و به سراغشان می‌آید؛ دوم اینکه ناخشنودی‌شان از دیدار خدا خطایی دیگر است، زیرا بی‌چون‌وچرا به سوی او بازگردانده می‌شوند و دربارهٔ اعمال بدشان حسابرسی خواهند شد؛ و سوم اینکه بر خدای متعال چیزی از کارهای پیدا و پنهانشان پوشیده نمی‌ماند و نیرنگشان به ساحت او راه ندارد، چرا که او دانای نهان و آشکار است.

ازاین‌رو در این آیه، نخست اشاره به این است که مرگ حقیقتی حتمی و قضای الهی است؛ چنان‌که فرمود: «كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَهُ الْمَوْتِ» (هر جانی چشندهٔ مرگ است؛ انبیاء: ۳۵)، و فرمود: «نَحْنُ قَدَّرْنٰا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَ مٰا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ» (ما مرگ را میان شما مقدر ساختیم و کسی بر ما پیشی نخواهد گرفت؛ واقعه: ۶۰).

دوم اینکه بازگشت به سوی خدا برای حسابرسی اعمال، حقیقتی بی‌تردید است.

سوم اینکه آنان را بر حقیقت کارهایشان آگاه می‌سازند و کیفر یا پاداش آن را تمام و کمال به ایشان می‌رسانند.

و چهارم اینکه بر خدای متعال هیچ چیزی از کارهای آنان پوشیده نمی‌ماند؛ و برای اشاره به همین نکته، به جای نام جلاله (الله)، تعبیر « عٰالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهٰادَهِ » (دانای نهان و آشکار) را به کار برد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۶ تا ۸ با هم

و در کافی به سند خود از عبدالله بن سنان، از امام صادق (ع) روایت کرده است که فرمود: «جاء رجل إلي أبي ذر فقال: يا أبا ذر ما لنا نكره الموت؟ فقال: لأنكم عمرتم الدنيا و خربتم الآخرة - فتكرهون أن تنقلوا من عمران إلي خراب» (مردی نزد ابوذر آمد و گفت: ای ابوذر، ما را چه شده است که مرگ را ناخوش می‌داریم؟ ابوذر گفت: زیرا شما دنیا را آباد کرده‌اید و آخرت را ویران؛ ازاین‌رو ناخوش می‌دارید که از آبادی به ویرانی منتقل شوید).