تفسیر آیهٔ ۷ سورهٔ حشر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَليٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُريٰ فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبيٰ وَ الْيَتٰاميٰ وَ الْمَسٰاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ » (آنچه را خدا از اهل آبادی‌ها به پیامبرش بازگرداند، از آنِ خدا و پیامبر و خویشاوندان [او] و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان است...). ظاهر آیه نشان می‌دهد که موارد مصرفِ فیءِ یادشده در آیهٔ پیشین را بیان می‌کند و در عین حال، حکم فیء را به غنیمت‌های بدون جنگِ همهٔ آبادی‌ها—اعم از بنی‌نضیر و دیگران—گسترش می‌دهد.

و این سخن خدا که: « فَلِلّٰهِ وَ لِلرَّسُولِ »؛ یعنی بخشی از این اموال ویژهٔ خداست که مقصود، خرج‌کردن و انفاق آن در راه خدا بنا بر نظر پیامبر است، و بخشی از آن را پیامبر برای خود برمی‌دارد. و نباید به سخن کسی اعتنا کرد که گفته است ذکر نام خدای متعال در کنار صاحبانِ سهم، تنها برای تبرک است.

و این سخن او که: « وَ لِذِي الْقُرْبيٰ »؛ مقصود از خویشاوندان، خویشاوندان پیامبر (ص) است و حملِ آن بر خویشاوندانِ عموم مؤمنان معنایی ندارد و این مطلب روشن است. مقصود از یتیمان نیز یتیمانِ نیازمندِ آنان است، چنان‌که سیاق آیه بر آن دلالت دارد؛ و اینکه «الْيَتَامَى» به‌صورت جداگانه و پیش از « اَلْمَسٰاكِينِ » ذکر شده، با اینکه عنوان مساکین شاملِ یتیمان هم می‌شود، به سبب اهمّیت‌دادن به کارِ یتیمان بوده است.

و از امامان اهل‌بیت (ع) روایت شده است که مقصود از «ذی‌القربی»، اهل‌بیت است و یتیمان، بینوایان و درراه‌ماندگان نیز از میان خودِ آنان هستند.

و این سخن خدا که: « كَيْ لاٰ يَكُونَ دُولَهً بَيْنَ الْأَغْنِيٰاءِ مِنْكُمْ »؛ یعنی ما دربارهٔ فیء بدان سبب چنین حکمی کردیم تا این اموال تنها میان ثروتمندان شما دست‌به‌دست نشود؛ و «دُولَة» چیزی است که میان مردم دست‌به‌دست می‌شود و دست به دست می‌چرخد.

و این سخن او که: « وَ مٰا آتٰاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا »؛ یعنی آنچه را پیامبر از مال فیء به شما داد، بگیرید—چنان‌که بخشی از آن را به مهاجران و چند تن از انصار داد—و از آنچه شما را از آن بازداشت و منع کرد، خودداری کنید و آن را نخواهید. در این عبارت این اشاره هست که مسلمانان از پیامبر (ص) خواسته بودند فیء را میان همهٔ آن‌ها تقسیم کند، اما خداوند آن را به پیامبرش واگذاشت و موارد مصرفش را همان قرار داد که در آیه بیان کرده است، و برای پیامبر (ص) این اختیار را قرار داد که آن را بر پایهٔ نظر خود در این موارد به مصرف برساند.

این آیه صرف‌نظر از سیاق، عام است و هر حکمی را که پیامبر آورده، چه به آن امر کرده باشد و چه از آن بازداشته باشد، دربرمی‌گیرد.

و این سخن خدا که: « وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ شَدِيدُ الْعِقٰابِ » (و از خدا پروا کنید که خدا سخت‌کیفر است)، هشداری به آنان در برابر مخالفت با پیامبر (ص) و تأکیدی بر این سخن است که: « وَ مٰا آتٰاكُمُ الرَّسُولُ ».

بحث روایی

و در همان کتاب از ابن‌عباس روایت است: این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « مٰا أَفٰاءَ اللّٰهُ عَليٰ رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُريٰ » (آنچه خدا از [اموالِ] ساکنان آن آبادی‌ها به پیامبرش بازگرداند...) [حشر: ۷] تا پایان آیه، دربارهٔ اموال کافرانِ اهل آبادی‌ها نازل شد؛ و آنان بنی‌قُرَیظه و بنی‌نضیر بودند که در مدینه قرار داشتند، و فدک که در سه میلیِ مدینه بود، و نیز خیبر و آبادی‌های عُرَینه و یَنبُع. خداوند این اموال را به پیامبرش اختصاص داد تا هر گونه بخواهد در آن‌ها حکم کند، و خبر داد که همهٔ آن‌ها از آنِ اوست. پس گروهی گفتند: «چرا آن‌ها را تقسیم نمی‌کند؟» و بدین جهت این آیه نازل شد.

در کتاب «مجمع البیان»، مِنْهال بن عَمرو از امام علی بن الحسین (ع) روایت کرده است که گفت: دربارهٔ این سخن خداوند پرسیدم که: « وَ لِذِي الْقُرْبيٰ وَ الْيَتٰاميٰ-وَ الْمَسٰاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ » (و برای خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و درراه‌ماندگان)؛ فرمود: «آنان، خویشاوندانِ ما، مسکینانِ ما و درراه‌ماندگانِ ما هستند».

می‌گویم: این معنا در کتاب «التهذیب» نیز از سُلَیم بن قَیس از امیرالمؤمنین (ع) روایت شده است. مؤلف «مجمع البیان» پس از نقل روایت گذشته می‌گوید: «همهٔ فقها گفته‌اند: مقصود، یتیمانِ عموم مردم و همچنین مسکینان و درراه‌ماندگانِ آنان هستند؛ و این معنا نیز از اهل‌بیت (ع) روایت شده است».

در کتاب «الکافی» به سند خود از زُراره روایت کرده است که از امام باقر و امام صادق (ع) شنید که می‌فرمودند:

«همانا خداوند عزّوجلّ ادارهٔ کار آفریدگانش را به پیامبرش (ص) واگذار کرد تا ببیند فرمان‌برداریِ آنان چگونه است»؛ سپس این آیه را تلاوت فرمود [در یادداشت منبع آمده: ظاهراً باید «تَلَیا؛ آن دو بزرگوار تلاوت کردند» باشد]: « مٰا آتٰاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا » (آنچه را پیامبر به شما داد بگیرید و از آنچه شما را از آن بازداشت، دست بردارید).

می‌گویم: روایات از اهل‌بیت (ع) در این معنا بسیار است. و چنان‌که از روایات آشکار می‌شود، مراد از واگذاریِ کار خلق به پیامبر (ص)، امضا و تنفیذِ آن چیزهایی است که پیامبر (ص) برای مردم تشریع و احکام آن را بیان فرمود و نیز واجب‌گردانیدنِ اطاعت از ایشان در آن موارد و واگذاریِ ولایت و تدبیر امور مردم به آن حضرت است؛ اما تفویض به این معنا که خدای متعال این اختیار را از خویش سلب کرده و آن را تماماً به عهدهٔ پیامبر (ص) گذاشته باشد، امری محال است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۲ تا ۱۰ با هم

پس خداوند دربارهٔ آنان این آیه را فروفرستاد: « هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا -إلي قوله- فَإِنَّ اللّٰهَ شَدِيدُ الْعِقٰابِ » (اوست کسی که کافران را بیرون راند... ادامه در متن کامل