تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ حشر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ » («ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا بدارید و هر کس باید بنگرد برای فردا چه پیش فرستاده است») تا پایان آیه. [این سخن،] فرمانی است به مؤمنان به پروا داشتن از خدا، و فرمانی دیگر به بررسی و نگریستن در اعمالی که برای روز حساب پیش فرستاده‌اند: آیا آن اعمال شایسته‌اند تا بدان‌ها به پاداش الهی امید بندند، یا ناپسندند تا از کیفر خدا بر آن‌ها بیمناک باشند و با توبه و بازگشت جبرانش کنند؛ و این همان حسابرسیِ نفس است.

اما تقوا — که در حدیث به پرهیز از حرام‌های الهی تفسیر شده است — از آنجا که هم به واجبات و هم به محرمات تعلق می‌گیرد، همان خودداری از ترک واجبات و دوری از انجام محرمات است.

و اما نگریستن در آنچه نفس برای فردا پیش فرستاده است، کاری دیگر فراتر از تقواست که نسبتش به تقوا مانند نسبت بازنگریِ اصلاحی و دوبارهٔ کارگر در کارِ خود یا صنعتگر در ساختهٔ خویش است، تا آن را کامل کند و کاستی‌هایی را که هنگام کار و ساخت از آن‌ها غافل بوده یا در آن‌ها به خطا رفته است، برطرف سازد.

بنابراین بر همهٔ مؤمنان لازم است در تکالیفی که متوجه آنان شده از خدا پروا بدارند، پس از او فرمان برند و نافرمانی‌اش نکنند؛ سپس در اعمالی که پیش فرستاده‌اند و پس از حسابرسی با همان‌ها در فردای قیامت زندگی خواهند کرد، بنگرند که آیا شایسته‌اند تا به پاداش آن‌ها امید بسته شود، یا ناشایستند تا از کیفر آن‌ها بیم رود، و در نتیجه به درگاه خدا توبه کنند و از او آمرزش بخواهند.

این تکلیفی همگانی است که همهٔ مؤمنان را در بر می‌گیرد؛ چراکه همگان به اصلاحِ عمل نیازمندند و رسیدگیِ برخی از آنان جایگزینِ رسیدگیِ دیگران نمی‌شود. بااین‌حال، کسانی از اهل ایمان که به این کار برمی‌خیزند در نهایتِ اندکی‌اند، چنان‌که گویی نزدیک به هیچ است؛ و تعبیر آیه: « وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ » («و هر کسی باید بنگرد») نیز به همین نکته اشاره دارد.

پس این سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ » خطابی عمومی برای همهٔ مؤمنان است؛ اما از آنجا که روی‌آورندگان به این بررسی و توجه، در میان اهل ایمان بلکه در میان پرهیزگارانشان، در نهایتِ اندکی هستند—به‌طوری‌که به سبب سرگرم‌شدن به امور مادی دنیا و صرف‌شدن اوقاتشان در تدبیر معیشت و سامان‌دادن امور زندگی نزدیک به هیچ‌اند—این خطاب به صورت غایب بیان شده و به «نَفْس» به صورت نکره (فردی نامعین) وابسته گردیده و فرموده است: « وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ »؛ و در این‌گونه خطاب، با آنکه تکلیف ذاتاً عمومی است، سرزنش و نکوهشی برای مؤمنان وجود دارد، همراه با اشاره‌ای به اندک‌بودن کسانی از آنان که شایستگی امتثال و عمل به این فرمان را دارند.

و عبارت « مٰا قَدَّمَتْ لِغَدٍ » پرسش از ماهیت عملی است که برای فردا پیش فرستاده شده و بیانی برای آن نگریستن و بررسی است؛ و ممکن است «مٰا» موصوله (به معنای آنچه) باشد و خودش همراه با صله‌اش متعلق به فعلِ نگریستن (نَظَر) باشد.

مراد از «فردا» (غَد) روز قیامت یعنی روز حسابرسی اعمال است و اگر از آن به «فردا» تعبیر شده، برای اشاره به نزدیکی آن به انسان‌هاست، همانند نزدیکیِ فردا به دیروزش؛ خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيداً وَ نَرٰاهُ قَرِيباً» (معارج: ۷): «آنان آن را دور می‌بینند و ما نزدیکش می‌بینیم».

معنای آیه چنین است: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، با فرمان‌برداری از خدا در تمام آنچه شما را بدان امر می‌کند و از آن بازمی‌دارد از او پروا بدارید، و باید هر کس از شما در اعمالی که انجام داده است بنگرد و ببیند چه چیزی از اعمال خود را برای روز حساب پیش فرستاده است، آیا آن عملی شایسته است یا ناشایست، و آیا عمل شایسته‌اش، کاری شایسته و پذیرفته‌شده است یا مردود؟

و عبارت « وَ اتَّقُوا اللّٰهَ إِنَّ اللّٰهَ خَبِيرٌ بِمٰا تَعْمَلُونَ » فرمانی دوباره به تقواست و جملهٔ « إِنَّ اللّٰهَ خَبِيرٌ » علت آن را بیان می‌کند. علّت‌آوردن برای این تقوا با خبیر و آگاه‌بودن خدای متعال از اعمال، نشان می‌دهد که مراد از این تقوای دوم، پروا داشتن در مقام محاسبهٔ اعمال و بررسی آن‌ها از جهت اصلاح و خالص‌کردنشان برای خدای سبحان و نگه‌داشتنشان از تباهی است؛ اما سخن پروردگار در آغاز آیه که می‌فرماید « اِتَّقُوا اللّٰهَ »، مراد از آن تقوا در اصل به‌جاآوردن اعمال از راه منحصر ساختن آن‌ها به طاعت‌ها و دوری از نافرمانی‌هاست.

از اینجا روشن می‌شود که مراد از تقوا در این دو جایگاه متفاوت است؛ تقوای نخست، پروا داشتن در اصل انجام‌دادن اعمال است، و تقوای دوم، پروا داشتن در اعمالِ انجام‌گرفته از جهت اصلاح و خالص‌گرداندن آن‌هاست.

همچنین روشن شد سخن برخی که گفته‌اند: «تقوای نخست برای توبه از گناهان گذشته و تقوای دوم برای پرهیز از گناهان در آینده است»، سخنی استوار نیست؛ و مانند آن است آنچه گفته شده: «تقوای نخست در ادای واجبات و تقوای دوم در ترک حرام‌هاست»؛ و نیز آنچه گفته شده: «امر دوم صرفاً برای تأکید امر اول است».

بحث روایی

و در حدیث مشهور نبوی آمده است: «حاسبوا أنفسكم قبل أن تحاسبوا-و زنوا قبل أن توزنوا و تجهزوا للغرض الأكبر» (به حساب نفس خود برسید پیش از آنکه به حسابتان برسند، و اعمالتان را بسنجید پیش از آنکه سنجیده شوید، و برای آن هدف و مقصد بزرگ‌تر آماده شوید).

و در کافی به سند خود از امام کاظم (ع) [ابوالحسن گذشته] روایت شده است که فرمود: «ليس منا من لم يحاسب نفسه في كل يوم-فإن عمل حسنا ازداد لله شكرا-و إن عمل سيئا استغفر الله و تاب إليه» (از ما نیست کسی که هر روز به حساب نفس خود نرسد؛ تا اگر کار نیکی کرده، بر شکرگزاری خداوند بیفزاید، و اگر کار بدی انجام داده، از خدا آمرزش بطلبد و به سوی او توبه کند).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۸ و ۱۹ با هم

بنابراین از همهٔ آنچه در این دو آیه گذشت روشن شد که آیهٔ نخست به حسابرسی از خویشتن (محاسبهٔ نفس) فرمان می‌دهد و آیهٔ دوم به یادِ خدا بودن و پاسداری از حدود الهی (ذکر و مراقبه) امر می‌کند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۸ و ۱۹ با هم

می‌گویم: نزدیک به این معنا روایت‌های دیگری نیز وجود دارد، و ما روایاتی از آن بزرگواران (ع) را دربارهٔ معنای یاد خدا در ذیل تفسیر این کلام خدای متعال آورده‌ایم: «فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ» (پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم؛ بقره: ۱۵۲) و این کلام او: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللّٰهَ ذِكْراً كَثِيراً» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را بسیار یاد کنید؛ احزاب: ۴۱)؛ پس هر که می‌خواهد، به آنجا رجوع کند.