تفسیر آیهٔ ۲۱ سورهٔ مجادله

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « كَتَبَ اللّٰهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِي إِنَّ اللّٰهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ » (خدا مقرّر کرده است که قطعاً من و پیامبرانم پیروز خواهیم شد؛ بی‌تردید خدا نیرومندِ شکست‌ناپذیر است). «کتابت» در اینجا همان قضای حتمی از سوی خدای متعال است.

و ظاهر مطلق آمدنِ «غلبه» (پیروزی) این است که پیروزی از جهت دلیل و برهان، پیروزی از حیث امداد غیبی، و پیروزی از جهت مقتضای ذات و طبیعتِ ایمان به خدا و پیامبرش را در بر می‌گیرد.

امّا پیروزی از جهت دلیل و برهان: انسان با این سرشت آفریده شده که شایستگیِ دریافت حق و تسلیم در برابر آن را دارد؛ بنابراین اگر حق از همان راهی که با آن مأنوس و آشناست برایش بیان شود، درنگ نمی‌کند و آن را درمی‌یابد؛ و هنگامی که آن را فهمید، فطرتش به آن اعتراف می‌نماید و باطنش در برابر آن فروتن می‌گردد، هرچند در مقام عمل، به پیروی از هوای نفس یا هر مانع دیگری، تسلیم آن نشود.

و امّا پیروزی از حیث امداد غیبی و داوریِ قطعی به سود حق بر باطل: در این باره، انواع عذاب‌هایی که خدای متعال بر تکذیب‌کنندگانِ امّت‌های گذشته فرود آورد بس است؛ مانند قوم نوح، هود، صالح، لوط، شعیب و فرعونیان و دیگرانی که خدای متعال با این کلام خود به آنان اشاره می‌فرماید: «ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا كُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّهً رَسُولُهٰا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنٰا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لاٰ يُؤْمِنُونَ» (مؤمنون: ۴۴: «سپس پیامبرانمان را پیاپی فرستادیم؛ هر بار که پیامبرِ امّتی به سویشان آمد، او را تکذیب کردند؛ پس ما نیز آنان را یکی پس از دیگری [به هلاکت] رساندیم و داستان‌هایی [بر سرِ زبان‌ها] ساختیم؛ پس دور باد گروهی که ایمان نمی‌آورند!»)؛ و سنّت الهی بر همین روش جاری گشته و یادکردِ اجمالیِ آن در این سخنش آمده است: «وَ لِكُلِّ أُمَّهٍ رَسُولٌ فَإِذٰا جٰاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لاٰ يُظْلَمُونَ» (یونس: ۴۷: «و برای هر امّتی پیامبری است؛ پس چون پیامبرشان بیاید، میانشان به عدالت داوری می‌شود و بر آنان ستم نمی‌رود»).

و امّا پیروزی از جهت مقتضای ذات ایمان به خدا و پیامبرش: ایمانِ مؤمن او را به دفاع و پاسداری از حق و ایستادگی در برابر باطل به‌طور مطلق فرا می‌خواند، چرا که او بر این باور است چه [دشمن را] بکشد رستگار است و چه کشته شود رستگار؛ از این رو پایمردیِ او در دفاع، وابسته به هیچ قیدی و محدود به هیچ مرزی نیست. این برخلاف کسی است که نه از حق به خاطر حق بودنش، بلکه برای مقصدی از مقصدهای دنیوی دفاع می‌کند؛ زیرا او تنها به‌خاطر نجات جان خویش دفاع می‌نماید، پس اگر خود را در آستانهٔ نابودی یا در دل خطری بزرگ ببیند، پشت کرده و می‌گریزد. بنابراین او تنها به یک شرط و تا یک اندازه دفاع می‌کند که همان سلامت جان و در آستانهٔ هلاکت قرار نگرفتن است؛ و بدیهی است که اراده و عزمِ بی‌قید و شرط، بر ارادهٔ مقید چیره می‌شود، [همان اراده‌ای که] وابسته به قید و محدود به مرز است؛ و شاهد بر این مدّعا، جنگ‌های پیامبر خدا (ص) است با آن فتح و پیروزی‌هایی که در پی داشت؛ هرچند جنگ‌ها دست‌به‌دست می‌شد [و گاهی مسلمانان شکست‌های مقطعی می‌دیدند]، امّا در نهایت جز به پیشروی و چیرگیِ مسلمانان نینجامید.

و فتوحات اسلامی متوقف نشد و یکپارچگیِ مسلمانان چونان قوم سبا از هم نپاشید (و پراکنده نگشتند)، مگر به‌سبب تباهیِ نیت‌هایشان و دگرگون ساختنِ راه و رسمِ تقوا، اخلاص برای خدا و گسترش دین حق، به سوی قدرت‌طلبی و کشورگشایی؛ « ذٰلِكَ بِأَنَّ اللّٰهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَهً أَنْعَمَهٰا عَليٰ قَوْمٍ حَتّٰي يُغَيِّرُوا مٰا بِأَنْفُسِهِمْ » (انفال: ۵۳: «این بدان سبب است که خدا نعمتی را که به قومی ارزانی داشته تغییر نمی‌دهد مگر آنکه آنچه را در خودشان است تغییر دهند»). و خدا در همان هنگام که دینشان را کامل کرد و آنان را از دشمنشان ایمن ساخت، با آنان شرط فرمود که تنها از او پروا بدارند، آنجا که فرمود: « اَلْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلاٰ تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ » (امروز کسانی که کافر شدند از دین شما ناامید گشتند؛ پس از آنان نترسید و از من بترسید).

و در تثبیت این پیروزی، همین بس که خدای متعال در خطاب به مؤمنان می‌فرماید: «وَ لاٰ تَهِنُوا وَ لاٰ تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ» (آل‌عمران: ۱۳۹؛ «و سست نشوید و غمگین مباشید، و اگر مؤمن باشید شما برترید»).

بحث روایی

در کتاب «مجمع البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال: « كَتَبَ اللّٰهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِي » (خداوند مقرّر کرده است که بی‌گمان من و فرستادگانم پیروز خواهیم شد) روایت شده است که مسلمانان، هنگامی که پیروزی‌ها و فتح آبادی‌ها به دست خدا را دیدند، گفتند: «بی‌شک خدا روم و ایران را هم برای ما فتح خواهد کرد.» منافقان گفتند: «آیا گمان می‌کنید ایران و روم نیز مانند برخی از همین آبادی‌هایی هستند که بر آن‌ها پیروز شدید؟» پس خدای متعال این آیه را نازل فرمود.

می‌گویم: ظاهر این است که این نقل، از قبیلِ تطبیق دادن آیه بر داستان است و موارد مشابه آن نیز فراوان است.