تفسیر آیهٔ ۴۴ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « ثُمَّ أَرْسَلْنٰا رُسُلَنٰا تَتْرٰا كُلَّ مٰا جٰاءَ أُمَّهً رَسُولُهٰا كَذَّبُوهُ » (سپس پیامبرانمان را یکی پس از دیگری فرستادیم؛ هر بار که پیامبرِ امتی به سوی آنان آمد، تکذیبش کردند...) تا آخر آیه. در زبان عربی گفته می‌شود «جاءوا تترى»؛ یعنی یکی‌یکی و پی‌درپی آمدند که یکی به دنبال دیگری می‌آید، و واژهٔ «تواتر» نیز از همین ریشه است و به معنای پیاپی آمدنِ چیزی به صورت تک‌تک و جداگانه است. از اصمعی نقل شده است: «واترتُ الخبرَ» یعنی خبرها را پی‌درپی آوردم در حالی که میان دو خبر اندکی فاصله بود؛ پایان سخن او.

این کلام در ادامه و متمم آیهٔ « ثُمَّ أَنْشَأْنٰا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً » (سپس پس از آنان نسل‌های دیگری پدید آوردیم) است؛ و کلمهٔ « ثُمَّ » (سپس) در اینجا برای فاصله داشتن در بیان و ذکر است، نه فاصلهٔ زمانی؛ و این داستان، خلاصه‌ای برگرفته از سرگذشت پیامبران و امت‌هایشان در فاصلهٔ میان امت نوح و امتِ پدیدآمده پس از آن تا امت موسی است.

خدای متعال می‌فرماید: سپس ما پس از آن امتی که به وسیلهٔ صیحه هلاک شدند (که پس از امت نوح بودند)، نسل‌ها و امت‌های دیگری پدید آوردیم و پیامبرانمان را پیاپی و یکی پس از دیگری به سویشان فرستادیم؛ هر بار که پیامبر برانگیخته‌شدهٔ امتی به سوی آنان آمد، او را که از خودشان و به‌سویشان فرستاده شده بود تکذیب کردند؛ «فأتبعنا بعضهم»؛ یعنی برخی از این امت‌ها را «بعضا»؛ یعنی با عذاب در پی برخی دیگر نابود ساختیم؛ «و جعلناهم أحاديث»؛ یعنی پس از آنکه خودْ انسان‌هایی عینی و صاحب نقش و اثر بودند، آنان را به داستان‌ها و سرگذشت‌ها [برای دیگران] بدل کردیم؛ «فليبعد قوم لا يؤمنون»؛ پس دور باد [از رحمت خدا] مردمی که ایمان نمی‌آورند!

این آیات نشان می‌دهد که سنت الهی همواره بر این جاری بوده است که نسلی را پس از نسل دیگر پدید آورد و با فرستادن پیامبری در پی پیامبر دیگر، آنان را به‌سوی حق هدایت کند؛ و این همان سنت آزمون و امتحان است. از سوی دیگر، شیوه و عادتِ آن نسل‌ها تکذیبِ پی‌درپی پیامبران بود. آن‌گاه سنت دیگر الهی—که همان سنت کیفر و مجازات است—بر این قرار گرفت که تکذیب‌کنندگان را عذاب کند و یکی را در پی دیگری [به هلاکت] برساند.

و سخن خدای متعال که: « وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَحٰادِيثَ » (و آنان را داستان‌ها و سرگذشت‌ها ساختیم)، رساترین کلامی است که چیرگی و قهر الهی را در فراگرفتنِ دشمنان حق و تکذیب‌کنندگان دعوتش آشکار می‌کند؛ چراکه خودِ آنان را محو می‌سازد و اثرشان را از میان می‌بَرد، به‌گونه‌ای که جز نام و خبری از آنان بر جای نمی‌ماند.