تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ ذاریات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ السَّمٰاءَ بَنَيْنٰاهٰا بِأَيْدٍ وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ » (و آسمان را با توانمندی برافراشتیم و بی‌گمان ما توانمند و وسعت‌بخشیم). این آیه بازگشت به سیاق پیشین در این سخن است: « وَ فِي الْأَرْضِ آيٰاتٌ لِلْمُوقِنِينَ » (و در زمین برای اهل یقین نشانه‌هایی است؛ ذاریات: ۲۰) تا آخر آیات. واژهٔ «أَیْد» هم به معنای قدرت است و هم نعمت؛ و بر پایهٔ هر یک از این دو معنا، برای عبارت « وَ إِنّٰا لَمُوسِعُونَ » معنایی متناسب با همان تعیین می‌شود.

بنا بر معنای نخست، مفهوم آیه چنین است: و آسمان را با قدرتی برافراشتیم که اندازهٔ آن در وصف نمی‌گنجد، و بی‌گمان ما در پهنهٔ توانایی چنان گسترده‌ایم که هیچ چیز آن را به ناتوانی نمی‌کشاند. و بنا بر معنای دوم: و آسمان را برافراشتیم، در حالی که بنا نهادنِ آن همراه نعمتی بیرون از اندازه و شمار است، و به‌یقین ما چنان دارای وسعت و بی‌نیازی هستیم که خزانه‌هایمان با بخشش و روزی‌دادن پایان نمی‌پذیرد؛ از آسمان به هر کس که بخواهیم روزی می‌دهیم و روزی را به هر گونه که بخواهیم گسترش می‌بخشیم.

همچنین این احتمال وجود دارد که «موسعون» از ریشهٔ «أوسع فی النفقه» یعنی «خرج را فراوان کرد» باشد؛ که در این صورت، منظورْ گسترش دادن به آفرینش آسمان خواهد بود، همان‌طور که پژوهش‌های ریاضیِ امروز نیز بدان تمایل دارد.

بحث روایی

و در کتاب «التوحید» به سند خود از محمد بن مسلم روایت کرده است که گفت: از امام باقر (علیه‌السلام) پرسیدم و گفتم:

سخن خدای عزوجل چیست که می‌فرماید: « يٰا إِبْلِيسُ مٰا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمٰا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ » (ای ابلیس! چه چیز تو را از سجده بر آنچه با دو دست خود آفریدم بازداشت؟) (ص: ۷۵)؟ پس فرمود: «ید» در کلام عرب به معنای قدرت و نعمت است؛ خداوند فرموده است: « وَ اذْكُرْ عَبْدَنٰا دٰاوُدَ ذَا الْأَيْدِ » (و بندهٔ ما داوودِ نیرومند را یاد کن) (ص: ۱۷)، و فرموده است: «وَ السَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ» (و آسمان را با توان و نیرو برافراشتیم؛ ذاریات: ۴۷) یعنی با نیرو؛ و فرموده است: « وَ أَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ » (و آنان را با روحی از جانب خود نیرو بخشید) (مجادله: ۲۲)، یعنی با قدرت، و در زبان عربی گفته می‌شود: «لفلان عندي يد بيضاء» (فلانی بر من دستی سپید دارد) یعنی احسان و نعمتی دارد.