تفسیر آیهٔ ۵۷ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لَخَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّٰاسِ وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ النّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ » (قطعاً آفرینش آسمان‌ها و زمین از آفرینش مردم بزرگ‌تر است، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند)؛ «لام» برای سوگند است و مراد از آسمان‌ها و زمین، مجموعهٔ جهان هستی است. معنای آیه با توجه به سیاق کلام چنین است: آنان هرگز به خواستهٔ خود نمی‌رسند و نمی‌توانند خدا را ناتوان سازند؛ زیرا خدایی که بر آفرینش کل جهان با همهٔ عظمتش توانا بوده و این کار با تمام شکوهش او را ناتوان نکرده است، بخشِ ناچیزی از آن، یعنی انسان‌های آفریده‌شده را که آفرینش آنان برای او آسان‌تر است، هرگز او را ناتوان نخواهد کرد؛ اما بیشتر مردم نادان‌اند و از سرِ جهل خود گمان می‌کنند با ستیزه‌گری یا هر نیرنگی که به کار بندند، می‌توانند خدا را به ستوه آورند و ناتوان کنند.

بحث روایی

و در همان کتاب، ابن مُنذِر از ابن جُرَیج دربارهٔ این سخن خدا: « لَخَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّٰاسِ » (همانا آفرینش آسمان‌ها و زمین از آفرینش مردم بزرگ‌تر است) روایت کرده است که گفت: پنداشته‌اند یهودیان گفتند: در آخرالزمان پادشاهی از ما خواهد بود که دریا تا زانوانش می‌رسد، ابرها فروتر از سر اویند، پرندگان را میان آسمان و زمین می‌گیرد و با او کوهی از نان و رودی از آب است؛ پس این آیه نازل شد: « لَخَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّٰاسِ » (قطعاً آفرینش آسمان‌ها و زمین از آفرینش مردم بزرگ‌تر است).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۶ و ۵۷ با هم

یهودیان نزد پیامبر (ص) آمدند و گفتند: بی‌گمان دجّال در آخرالزمان از میان ما خواهد بود و ماجرایش چنین و چنان است؛ پس کار او را بزرگ شمردند و گفتند فلان کارها را انجام می‌دهد. آنگاه خداوند این آیه را فرو فرستاد: « إِنَّ الَّذِينَ يُجٰادِلُونَ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ بِغَيْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ-إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاّٰ كِبْرٌ مٰا هُمْ بِبٰالِغِيهِ » (همانا کسانی که دربارهٔ آیات خدا بی‌هیچ دلیلی که برایشان آمده باشد مجادله می‌کنند، در سینه‌هایشان جز کبر و خودبزرگ‌بینی نیست و هرگز بدان نمی‌رسند)؛ [ابوالعالیه] گفت: یعنی [دجال] به آنچه می‌گوید نمی‌رسد. « فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ » (پس به خدا پناه ببر)؛ پس به پیامبرش (ص) فرمان داد که از فتنهٔ دجال به خدا پناه ببرد. « لَخَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النّٰاسِ » (قطعاً آفرینش آسمان‌ها و زمین از آفرینش مردم بزرگ‌تر است)، یعنی بزرگ‌تر از آفرینش دجّال.

می‌گویم: در آنچه گذشت دانستی که غرض سوره — چنان‌که از سیاق آیاتش برمی‌آید — سخن گفتن دربارهٔ استکبار و مجادلهٔ به ناحقِ آنان در آیات خداست؛ به‌گونه‌ای که آغاز سخن از همین نکته است و بارها و بارها به آن بازمی‌گردد؛ مانند این سخن خدا: « مٰا يُجٰادِلُ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ إِلاَّ الَّذِينَ كَفَرُوا » (غافر: ۴؛ جز کافران کسی در آیات خدا مجادله نمی‌کند)، و این سخن: « وَ جٰادَلُوا بِالْبٰاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ » (غافر: ۵؛ و به باطل مجادله کردند تا به وسیلهٔ آن حق را باطل سازند)، و این سخن: « اَلَّذِينَ يُجٰادِلُونَ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ بِغَيْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً » (غافر: ۳۵؛ کسانی که در آیات خدا بی‌هیچ دلیلی که برایشان آمده باشد ستیزه‌جویی می‌کنند، این کار خشم بزرگی نزد خدا دارد)، و این سخن: « إِنَّ الَّذِينَ يُجٰادِلُونَ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ بِغَيْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاّٰ كِبْرٌ » (غافر: ۵۶؛ همانا کسانی که در آیات خدا بی‌هیچ دلیلی که برایشان آمده باشد مجادله می‌کنند، در سینه‌هایشان جز کبر نیست)، و این سخن: « أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ يُجٰادِلُونَ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ أَنّٰي يُصْرَفُونَ » (غافر: ۶۹؛ آیا ندیدی کسانی را که در آیات خدا مجادله می‌کنند، چگونه [از حق] منصرف و بازگردانده می‌شوند؟).

بنابراین، سیاق آیات سوره نمی‌پذیرد که بخشی از آن سبب نزول ویژه‌ای داشته باشد که دیگر آیات سوره در آن شریک نباشند، آن‌گونه که مفاد این سه روایت است.

علاوه بر این، داستانِ خبر دادن یهود از دجّال که در این روایات آمده است، پس از تأمل در مضمون خودِ این دو آیه — یعنی سخن خداوند: « إِنَّ الَّذِينَ يُجٰادِلُونَ -إلي قوله- وَ لٰكِنَّ أَكْثَرَ النّٰاسِ لاٰ يَعْلَمُونَ » (همانا کسانی که ستیزه‌جویی می‌کنند... تا آنجا که می‌فرماید: ولی بیشتر مردم نمی‌دانند [غافر: ۵۶-۵۷]) — با آن دو آیه انطباق روشنی ندارد.

و از همین جا آشکار می‌شود که نظریهٔ مدنی بودنِ این دو آیه با استناد به این روایات، چنان است که می‌بینی (سست و بی‌اساس است).