تفسیر آیهٔ ۶۹ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ يُجٰادِلُونَ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ أَنّٰي يُصْرَفُونَ » (آیا ندیدی کسانی را که در آیات خدا مجادله می‌کنند، چگونه [از حق] برگردانده می‌شوند؟). عبارت « أَ لَمْ تَرَ » (آیا ندیدی؟) برای شگفت‌انگیز دانستنِ مطلب است و « أَنّٰي » به معنای «كَيْفَ» (چگونه) است؛ و معنا چنین است: آیا شگفت‌زده نمی‌شوی از کار این ستیزه‌جویان در آیات خدا که چگونه از حق به سوی باطل و از هدایت به سوی گمراهی برگردانده می‌شوند؟!

پرداختن به حال مجادله‌گران در اینجا، از جهت اشاره به این نکته است که آنان از حق و هدایت منحرف شده‌اند و به سرانجام این انحراف نظر دارد؛ در حالی که در آیهٔ پیشین، یعنی کلام الهی: « إِنَّ الَّذِينَ يُجٰادِلُونَ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ بِغَيْرِ سُلْطٰانٍ أَتٰاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاّٰ كِبْرٌ مٰا هُمْ بِبٰالِغِيهِ » (بی‌گمان کسانی که در آیات خدا، بی هیچ حجتی که برایشان آمده باشد، مجادله می‌کنند، در سینه‌هایشان جز کبر و بزرگ‌منشی نیست که هرگز بدان دست نخواهند یافت)، از این جهت بدانان پرداخته بود که انگیزهٔ آنان برای این کار همان تکبر است و به خواستهٔ خود نخواهند رسید؛ از این رو تکراری در میان نیست.

از همین جا نادرستیِ سخن برخی مفسران آشکار می‌شود که گفته‌اند: تکرار یادکردِ مجادله بر تعدد مجادله‌کنندگان حمل می‌شود؛ بدین معنا که مجادله‌گران یادشده در آیهٔ پیشین، غیر از مجادله‌کنندگان در این آیه باشند؛ یا بر تفاوتِ موضوع مجادله حمل می‌گردد، چنان‌که گویی مجادله در آنجا دربارهٔ رستاخیز بوده و در اینجا دربارهٔ توحید است. گذشته از این، در چنین توجیهی غفلت از هدف و سیاق سوره نیز نهفته است، چنان‌که دانستی.