تفسیر آیهٔ ۴ سورهٔ غافر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « مٰا يُجٰادِلُ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ إِلاَّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَلاٰ يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلاٰدِ » (در آیات خدا جز کسانی که کفر ورزیده‌اند ستیزه‌جویی نمی‌کنند، پس رفت‌وآمد آنان در شهرها تو را نفریبد؛ غافر: ۴). چون خدای متعال فرود آوردن کتاب را یاد کرد و به برهان درخشان بر حقانیت آن اشاره فرمود—برهانی که از صفات کریمهٔ برشمرده‌شده در این دو آیه به دست می‌آید و نشان می‌دهد کتاب با دانشی از او فرود آمده که هیچ نادانی با آن درنمی‌آمیزد و با حقی نازل شده که هیچ باطلی آن را پایمال نمی‌کند—به حال کسانی پرداخت که حجت‌های برحق آن را با ستیزه‌جویی باطل خود روبه‌رو ساختند؛ از این رو اشاره فرمود که اینان اهل کیفرند و نه می‌توانند [از دست قدرت او] بگریزند و نه از آنان غفلت شده است؛ زیرا همان‌گونه که کتاب را نازل فرمود تا گناه را بیامرزد و توبه را بپذیرد، آن را فرود آورد تا سزاوارانِ کیفر را نیز مجازات کند. پس ستیزه‌جوییِ آنان نباید پیامبر (ص) را اندوهگین سازد و نباید آنچه از حال و روزشان می‌بیند او را بفریبد.

این‌که فرمود: « مٰا يُجٰادِلُ فِي آيٰاتِ اللّٰهِ » (در آیات خدا ستیزه نمی‌کنند) و نفرمود «ما یجادل فیه» (در آن ستیزه نمی‌کنند؛ یعنی در قرآن)، برای آن است که نشان دهد ستیزه‌گری آنان در برابرِ حقیقتی است که آیات از آن جهت که نشانه و آیت‌اند بر آن دلالت دارند. افزون بر این، طرفِ مجادله‌شان پیامبر (ص) است و او دعوت‌کننده به حقی است که آیات بدان راه می‌نمایند؛ پس جدالشان برای پس‌زدن حق است، نه برای دفاع از حق. گذشته از این، مجادله در آیهٔ بعد، مقیّد به باطل بودن برای باطل ساختن و برانداختن حق شده است.

بنابراین، مقصود از ستیزه و مجادله در آیات خدا، همان جدال برای باطل ساختن و پس‌زدنِ آن‌هاست که ناپسند و نکوهیده است، و شامل جدال برای اثبات حق و دفاع از آن نمی‌شود. چگونه چنین باشد، در حالی که خداوند سبحان به پیامبرش (ص) فرمان می‌دهد هرگاه جدال به شیوه‌ای نیکوتر باشد، به آن اقدام کند؟ خدای متعال می‌فرماید: «وَ جٰادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» (و با آنان با شیوه‌ای که نیکوتر است مجادله کن؛ نحل: ۱۲۵).

فرمود: « إِلاَّ الَّذِينَ كَفَرُوا » (مگر کسانی که کافر شدند): ظاهر سیاق آن است که مقصود، کسانی‌اند که کفر در دل‌هایشان رسوخ یافته و دیگر امیدی به از میان رفتنش نیست؛ و تعبیر به « مٰا يُجٰادِلُ » (ستیزه نمی‌کند) آورده شد و نفرمود «لا یجادل». همچنین ظاهر این سخن الهی که:

« فَلاٰ يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلاٰدِ » (پس رفت‌وآمد و جنب‌وجوش آنان در شهرها تو را نفریبد)، این است که مقصود از آنان، کافرانِ هم‌روزگار پیامبر (ص) هستند، هرچند از اهل مکه نباشند.

و رفت‌وآمدِ [و دگرگونی احوالِ] آنان در شهرها، جابه‌جاییِ ایشان از مرحله‌ای از مراحل زندگی به مرحله‌ای دیگر و انتقال میان نعمت‌هاست، در تندرستی، سلامت و عافیت. و نسبت دادنِ نهی از فریب‌خوردگی به رفت‌وآمدِ آنان در شهرها، کنایه از بازداشتنِ پیامبر (ص) از فریب‌خوردن در برابر وضعیتی است که از آنان می‌بیند، مبادا بپندارد که آنان خدای سبحان را ناتوان ساخته‌اند.