تفسیر آیهٔ ۱۰۷ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لاٰ تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ» (و از کسانی که به خود خیانت می‌کنند دفاع مکن). گفته شده است: نسبت دادنِ خیانت به خویشتن از آن روست که پی‌آمدِ ناگوارِ خیانت به خودِ انسان بازمی‌گردد، یا اینکه هر گناهی خیانت به خود شمرده می‌شود؛ همان‌گونه که ستم بر خود دانسته شده است، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: « عَلِمَ اللّٰهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتٰانُونَ أَنْفُسَكُمْ» (بقره: ۱۸۷: خدا می‌دانست که شما به خود خیانت می‌کردید).

همچنین با کمک آنچه قرآن بر آن دلالت دارد ــ مبنی بر اینکه مؤمنان به‌منزلهٔ جانی یگانه‌اند و مالِ هر یک از آنان مالِ همگی به شمار می‌آید و بر همگان واجب است آن را از تباهی و تلف‌شدن حفظ کنند ــ می‌توان از این آیه چنین دریافت که دست‌اندازیِ برخی از آنان به حقوق دیگران با دزدی و مانند آن، خیانت به خودشان است.

و در سخن خدای متعال که می‌فرماید: « إِنَّ اللّٰهَ لاٰ يُحِبُّ مَنْ كٰانَ خَوّٰاناً أَثِيماً» (خداوند کسی را که بسیار خیانت‌پیشه و گنهکار است دوست ندارد)، دلالتی است بر مداومت این خائنان بر خیانتشان؛ و کلمهٔ «أَثِيماً» (بسیار گنهکار) نیز این معنا را تأکید می‌کند، چرا که «اثیم» از نظر معنا رساتر و مؤکدتر از «اثم» (گناه) است و صفت مشبهه‌ای است که بر ثبوت و پایداری دلالت دارد. افزون بر این، تعبیر «يَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ» (به خود خیانت می‌کنند) نیز خالی از دلالت بر استمرار نیست؛ و همچنین است تعبیر «لِلْخٰائِنِينَ» (از خائنان)، زیرا با صفت (اسم فاعل) یاد کرده و مانند این تعبیر نفرموده است که بگوییم: «للذین خانوا» (برای کسانی که خیانت ورزیدند)، آن‌چنان‌که در آیهٔ «فَقَدْ خٰانُوا اللّٰهَ مِنْ قَبْلُ فَأَمْكَنَ مِنْهُمْ» (انفال: ۷۱؛ پیش از این نیز به خدا خیانت کردند و او [شما را] بر آنان مسلط ساخت) با فعل تعبیر فرموده است.

بنابراین از این قرینه‌ها و مانند آن‌ها روشن می‌شود که معنای آیه — با توجه به مورد نزول — چنین است: مدافع اینان مباش و از آنان جانبداری مکن؛ زیرا آنان بر خیانت اصرار دارند، در آن زیاده‌روی می‌کنند و بر گناه پایدارند، و خدا کسی را که بسیار خیانت‌پیشه و گنهکار باشد دوست ندارد. این نکته آنچه را در اسباب نزول آمده است تأیید می‌کند که این آیات دربارهٔ ابوطُعمه بن ابیرق نازل شده است؛ چنان‌که به زودی خواهد آمد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۰۵ و ۱۰۷ با هم

و معنای آیه — صرف‌نظر از مورد نزول — این است: در داوریِ خود از کسانی که بر خیانت پافشاری دارند و بر آن مداومت می‌ورزند دفاع مکن؛ چرا که خدا فردِ بسیار خیانت‌پیشه و گنهکار را دوست ندارد، و همان‌گونه که خدای متعال خیانت بسیار را دوست ندارد، خیانت اندک را نیز دوست نمی‌دارد، و اگر ممکن بود خیانت اندک را دوست بدارد، ممکن بود خیانت بسیار را نیز دوست بدارد. حال که چنین است، خداوند از دفاع‌کردن از خیانت اندک نیز نهی می‌فرماید، همان‌گونه که از دفاع از خیانت بسیار نهی می‌کند. اما کسی که در کاری خیانت کرده و سپس در کار دیگری نزاع دارد در حالی که در دعوای خود برحق است، دفاع از او ممنوع و ناپسند نیست، و آیهٔ «وَ لاٰ تَكُنْ لِلْخٰائِنِينَ خَصِيماً» (و از خائنان دفاع مکن) از آن نهی نمی‌کند.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱۰۵ تا ۱۰۹ با هم

پس خداوند در این باره بر پیامبرش (ص) نازل فرمود: « إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ الْكِتٰابَ بِالْحَقِّ- -إلي أن قال- إِذْ يُبَيِّتُونَ مٰا لاٰ يَرْضيٰ مِنَ الْقَوْلِ » (ما کتاب را به‌حق به‌سوی تو نازل کردیم... ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۰۵ تا ۱۰۷ با هم

دیری نپایید که قرآن نازل شد: «إِنّٰا أَنْزَلْنٰا إِلَيْكَ الْكِتٰابَ بِالْحَقِّ-لِتَحْكُمَ بَيْنَ النّٰاسِ بِمٰا أَرٰاكَ اللّٰهُ وَ لٰا تَكُنْ لِلْخٰائِنِينَ خَصِيماً-» (نساء: ۱۰۵؛ ما کتاب را به حق بر تو نازل کردیم تا میان مردم بر اساس آنچه خدا به تو نمایانده داوری کنی، و مدافع و هم‌پیمان خیانتکاران نباش)—یعنی «بني أبيرق» (بنی‌اُبَیرِق)— «وَ اسْتَغْفِرِ اللّٰهَ-» (نساء: ۱۰۶؛ و از خدا آمرزش بخواه)؛ یعنی «أي مما قلت لقتادة-» (از آنچه به قتاده گفتی) «إِنَّ اللّٰهَ كٰانَ غَفُوراً رَحِيماً-» (نساء: ۱۰۶؛ همانا خدا همواره آمرزنده و مهربان است)، «وَ لٰا تُجٰادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتٰانُونَ أَنْفُسَهُمْ» (نساء: ۱۰۷؛ و از کسانی که به خویشتن خیانت می‌ورزند دفاع مکن).

تفسیر آیه‌های ۱۰۵ تا ۱۱۶ با هم

می‌گویم: این مضمون از طریق‌های دیگری نیز روایت شده است. ادامه در متن کامل