تفسیر آیهٔ ۹ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّيْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَهَ وَ يَرْجُوا رَحْمَهَ رَبِّهِ » (آیا [چنین کسی بهتر است] یا آن‌کس که در ساعت‌های شب به طاعت ایستاده، سجده‌کنان و برپا، از آخرت پروا دارد و به رحمت پروردگارش امید می‌بندد؟...) تا پایان آیه. این آیه از تناسب و پیوند با سخن پیشین خدای متعال خالی نیست که فرمود: « وَ لاٰ تَزِرُ وٰازِرَهٌ وِزْرَ أُخْريٰ » (و هیچ بردارنده‌ای بارِ [گناهِ] دیگری را برنمی‌دارد؛ زمر: ۷).

زیرا پیام آن سخن پیشین این است که کافر و شکرگزار یکسان نیستند و با یکدیگر درنمی‌آمیزند؛ پس خدای متعال در این آیه روشن ساخت که انسان فرمان‌برداری که از عذاب بیم دارد و به رحمت پروردگارش امید بسته است، با دیگران برابر نیست.

بنابراین در سخن خداوند: « أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّيْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَهَ وَ يَرْجُوا رَحْمَهَ رَبِّهِ » (آیا کسی که در ساعت‌های شب در سجده و قیام، پیوسته مطیع و خاضع است، از آخرت می‌ترسد و به رحمت پروردگارش امید دارد...)، یک طرفِ مقایسه حذف شده و در تقدیر چنین است: «آیا این کسی که پیش‌تر یاد کردیم بهتر است یا کسی که مطیع و خاضع است...؟».

«قنوت» — به گفته‌ی راغب — پیوستگی بر فرمان‌برداری همراه با فروتنی است؛ «آناء» جمع «أَنَى» به معنای وقت و ساعت است؛ و تعبیر « يَحْذَرُ الْآخِرَهَ » یعنی از عذاب خدا در آخرت پروا دارد، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّ عَذٰابَ رَبِّكَ كٰانَ مَحْذُوراً» (اسراء: ۵۷؛ به‌راستی عذاب پروردگارت همواره درخور پروا بوده است). تعبیر « يَرْجُوا رَحْمَهَ رَبِّهِ » (به رحمت پروردگارش امید دارد) به همراه عبارت پیش از خود، ترس از عذاب و امید به رحمت را گرد آورده‌اند؛ و خداوند رحمت را مقید به آخرت نفرمود، زیرا چه‌بسا رحمت آخرت، دنیا را نیز در بر گیرد.

معنای آیه چنین است: آیا این کافری که از اهل دوزخ است بهتر است، یا کسی که در دل شب، آن‌گاه که تاریکی همه‌جا را فرامی‌گیرد، پیوسته در فرمان‌برداری و فروتنی در پیشگاه پروردگارش به سر می‌برد؛ گاه در نمازش سجده می‌کند و گاه به قیام می‌ایستد، از عذاب آخرت بیم دارد و به رحمت پروردگارش امید بسته است؟ یعنی هرگز این دو برابر نیستند.

و این سخن خداوند: « قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لاٰ يَعْلَمُونَ » (بگو: آیا کسانی که می‌دانند و کسانی که نمی‌دانند برابرند؟)، اگرچه علم و ناآگاهی در لفظْ مطلق آمده‌اند، اما مراد از آن‌ها با توجه به مورد آیه، شناخت خداوند و بی‌بهره بودن از آن است؛ زیرا تنها با این معرفت است که انسان به کمال می‌رسد و به معنای واقعی کلمه سود می‌برد و با نبودِ آن دچار زیان می‌شود، در حالی که دانش‌های دیگر مانند مال و ثروت‌اند که تنها در زندگی دنیا به کار می‌آیند و با فنای آن از میان می‌روند.

و سخن خداوند: « إِنَّمٰا يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ » (تنها خردمندان پند می‌گیرند)؛ یعنی صاحبان خرد، و این جمله در مقام بیان دلیل نابرابریِ این دو گروه است؛ بدین معنا که یکی از دو گروه، حقایق امور را درمی‌یابد و متذکر می‌شود در حالی که گروه دیگر چنین نیست، بنابراین هرگز یکسان نخواهند بود، بلکه دانایان بر نادانان برتری دارند.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» و «عِلل الشّرائع» به سند آن دو از زُراره روایت شده است که گفت: دربارهٔ سخن خدا: « آنٰاءَ اللَّيْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً » (در ساعت‌های شب در حال سجده و قیام است...) پرسیدم؛ امام باقر (ع) فرمودند: مقصود، نماز شب است.

و در کتاب «کافی» به سند خود از امام باقر (ع) روایت کرده است که دربارهٔ سخن خدای عزوجل: « هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَ الَّذِينَ لاٰ يَعْلَمُونَ-إِنَّمٰا يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبٰابِ » (آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟! تنها خردمندان پند می‌پذیرند) فرمودند: ماییم کسانی که می‌دانند، دشمنان ما کسانی هستند که نمی‌دانند، و شیعیان ما خردمندان هستند.

می‌گویم: این معنا به راه‌های پرشماری از امام باقر و امام صادق (ع) روایت شده است، و از باب جَری (تطبیق مفهوم کلی بر بهترین مصادیق در بستر زمان) است و هیچ جنبهٔ تفسیریِ لفظی ندارد.

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن‌سعد در کتاب «طبقات» خود و ابن‌مردویه از ابن‌عباس دربارهٔ این سخن خداوند روایت کرده‌اند:

« أَمَّنْ هُوَ قٰانِتٌ آنٰاءَ اللَّيْلِ سٰاجِداً وَ قٰائِماً » (آیا آن کس که در ساعت‌های شب در حال سجده و قیام به طاعت و بندگی ایستاده است...)؛ او گفت: «این آیه دربارهٔ عمار بن یاسر نازل شده است».

می‌گویم: مانند این سخن از جُوَیْبِر از عِکْرِمه نیز روایت شده است. همچنین از جُوَیْبِر از ابن‌عباس نقل شده است: «أنها نزلت في ابن مسعود و عمار و سالم مولي أبي حذيفة» (این آیه دربارهٔ ابن‌مسعود و عمار و سالم، آزادکردهٔ ابوحذیفه، نازل شده است). از ابونعیم و ابن‌عساکر نیز از ابن‌عمر روایت شده که مقصود عثمان است، و غیر از این‌ها هم گفته‌اند. همهٔ این موارد از باب تطبیق (انطباق آیه بر مصداق) است، نه شأن نزول به معنای اصطلاحیِ آن؛ به‌ویژه که این سوره به صورت یک‌جا نازل شده است.